×

Фикр билдириш

НОРАСМИЙ ТАРЖИМА
Ўзбекистондаги ижтимоий
ҳимоя тизимини баҳолаш
АСОСИЙ ДИАГНОСТИК ВОСИТА (CODI) АСОСИДА
ХМТ, ЮНИСEФ ВА ЖАҲОН БАНКИНИНГ ҚЎШМА ҲИСОБОТИ
Мундарижа
ҚИСҚАРТМАЛАР РЎЙХАТИ
5
ҲИСОБОТДА КЎРИЛГАН АСОСИЙ МАСАЛАЛАР, ТАКЛИФЛАР ВА ТАВСИЯЛАР
6
1. КИРИШ
11
1.1 Муқаддима
11
1.2 Ўзбекистоннинг ижтимоий ҳимоя тизими
12
1.3 Ҳисоботнинг мақсади
13
1.4 Ҳисоботнинг методологияси, маълумотлар манбаси ва тузилиши
13
2. МАМЛАКАТ КОНТЕКСТИ
17
2.1 Умумий тенденциялар
17
2.2. Аҳоли таркиби
17
2.3 Иқтисодиёт
18
2.4 Бандлик ва меҳнат бозори
21
2.5 Уй х̲жаликлари даромадлари, камбағаллик ва ижтимоий заифлик
23
2.6 Хулоса ва муҳим маълумотлар
24
3. ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯ СИЁСАТИ
27
3.1 Ҳуқуқий ва сиёсий асослар
27
3.2 Бошқарув
28
3.3 Молиялаштириш ва харажатлар
33
3.4 Қамров
42
3.5 Мониторинг ва баҳолаш
42
3.6 Хулоса ва асосий ғоялар
44
4. ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯ ДАСТУРЛАРИ: ИШЛАБ ЧИҚИШ ВА АМАЛГА ОШИРИШ
48
4.1 Ижтимоий суғурта
48
4.1.1 Бадаллар т̲ловига асосланган пенсия дастурлари
48
4.1.2 Ишсизлик нафақалари
53
4.2 Иш берувчининг жавобгарлиги
55
4.3 Бадал т̲ловларига асосланмаган пуллик нафақалар дастурлари
57
4.3.1 Кам таъминланган оилаларга ва болаларга бериладиган нафақалар
57
4.3.2 Ёшга доир ижтимоий пенсиялар
61
4.3.3 Боқувчисини й̲қотганлик нафақаси
62
4.4 Меҳнат бозорининг фаол дастурлари
65
4.4.1 Жамоатчилик ишлари
66
4.4.2 Касбий тайёргарлик, қайта тайёрлаш ва малака ошириш
67
4.5 Ижтимоий ёрдам хизматлари
69
4.5.1 Болалар учун ижтимоий таъминот хизматлари
70
4.5.2 З̲равонликни бошидан кечирган аёллар учун хизматлар: ишонч телефони ва бошпана
73
2
4.5.3 Ёлғиз яшайдиган қария ва ногиронлар учун ижтимоий таъминот хизматлари
74
4.6 Натура к̲ринишидаги нафақалар ва субсидиялар
77
4.6.1 Кам таъминланган оилалар фарзандларини бепул қишки кийим-бош билан таъминлаш
77
4.6.2 Якка-ёлғиз қарияларга натура шаклидаги ёрдам
78
4.6.3. Кам таъминланган оилалар фарзандларини давлат мактабгача таълим муассасаларига т̲лиқ
субсидия асосида жойлаштириш
78
4.6.4. Ижтимоий ёрдамга муҳтож оилалар фарзандлари учун хусусий мактабгача таълим
муассасаларида субсидияланган жойларни тақдим этиш
79
4.7 Асосий дори воситаларидан фойдаланиш имконияти
79
5. ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯ ТИЗИМИ САМАРАДОРЛИГИНИ БАҲОЛАШ
82
5.1 Кириш ва умумий маълумот
82
6. ХУЛОСА ВА ТАВСИЯЛАР
103
6.1 Хулоса
103
6.2 Тавсиялар
109
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
119
4-ИЛOВ Ǥ М МЛ К ТГА ОИД УМУМИЙ МАЪЛУМОТЛАР
140
6-ИЛOВ . Иштирoкчилaр рўйхати : CODI сeминaри ( 2018 йил нoябр )
148
3
МИННАТДОРЧИЛИК ИЗҲОРИ ВА ЖАВОБГАРЛИК ИЗОҲИ
Ушбу ҳисобот Халқаро меҳнат ташкилоти (ХМТ), Жаҳон банки ва Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг
Болалар жамғармаси (ЮНИСEФ) ходимлари гуруҳи томонидан тайёрланган б̲либ, ушбу гуруҳ Маддалена
Онорати (Жаҳон банки) ва Юлия Олейник (ЮНИСEФ) раҳбарлигида Ясмина Папа ва Ҳамидулла Ҳамдамов
(ХМТ), Анна Сухова, Марина Новикова ва Каҳрамон Юсупов
(Жаҳон банки) ҳамда Умид Алиев
(ЮНИСEФ)дан ташкил топган.
Ушбу баҳолашни ̲тказиш учун зарур б̲лган худудий ишлар 2018 йил октябр ойидан 2019 йил август
ойигача ̲тказилди. Баҳолаш Ўзбекистон ҳукумати, турли ташкилотлар ва ёрдамчи муассасалардаги к̲плаб
инсонлар томонидан тақдим этилган материаллар асосида ̲тказилди. 2018 йил 8-9 ноябр кунлари б̲либ
̲тган консультатив семинар қатнашчиларига, хусусан, Молия вазирлиги, Бандлик ва меҳнат муносабатлари
вазирлиги, Пенсия жамғармаси, Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Халқ таълими вазирлиги, Хотин-қизлар
қ̲митаси, Иқтисодиёт вазирлиги ва Касаба уюшмалари федерацияси вакилларига миннатдорчилик
билдирамиз.
Ҳисобот Жаҳон банки1, ХМТ ва ЮНИСEФнинг молиявий к̲магида тайёрланган. Ҳисобот муҳаррири Шейла
Марнига маслаҳат ва ёрдами учун миннатдорчилик билдирамиз. Шу ̲ринда, Ижтимоий ҳимоя соҳасидаги2
ҳолатни идоралараро баҳолаш гуруҳи аъзолари Вероника Водсак (ХМТ) ва Луза Стелла Родригесга (Жаҳон
банки), шунингдек Луиза Липпига
(ЮНИСEФ) алоҳида миннатдорчилик билдирамиз. Улар асосий
диагностика воситасини (CODI) тадбиқ қилиш борасида, шу пайтгача олинган сабоқларга асосланиб, ̲з
к̲рсатмалари ва тавсияларини тақдим этишди. Шунингдек, муаллифлар, Вероника Водсак ва Крум Марков
(ХМТ), Луза Стелла Родригес, Муҳаммад Ишан Ачвад ва Руслан Емцов (Жаҳон банки), Стивен Кидд
(Девелопмент Пазвэйс), Памела Дейл ва Луизе Липпи (ЮНИСЕФ) қимматбаҳо шарҳлари учун ташаккур
изхор этади. Ҳисоботнинг инглиз тилидаги версиясини якуний таҳрири учун Марга Петерс-Фасетт ва Эллис
Алленга миннатдормиз.
Ушбу ҳисоботда билдирилган фикрлар фақат муаллифларнинг қарашларини ифодалайди.
1 Жаҳон банки Тезкор ижтимоий таъсир к̲рсатиш к̲п донорлик траст фондига катта миқдордаги молиявий ёрдами учун
миннатдорчилик билдиради. ХМТ АҚШнинг Меҳнат вазирлиги молиявий к̲маги билан амалга оширилаётган ΗЎзбекистонда
муносиб меҳнат шароитларини ривожлантириш б̲йича миллий дастурни амалга оширишга к̲маклашишΗ лойиҳанинг молиявий
ёрдами учун миннатдорчилик билдиради.
2Қ̲шимча маълумотни https://ispatools.org/about-ispa/ дан олиш мумкин.
4
ҚИСҚАРТМАЛАР РЎЙХАТИ
CODI
асосий таҳлилий диагностика воситаси
ISP
ижтимоий ҳимоя тизимини баҳолаш б̲йича идоралараро агентлик
L2CU
ΗЎзбекистон фуқароларини тинглашΗ уй х̲жаликларни танланма с̲рови
ЯИМ
ялпи ички маҳсулот
ВТЭК
тиббий-меҳнат экспертиза комиссияси
ДБХ
давлат бандлик хизмати
ИСТИ
инсон салоҳияти тараққиёти индекси
БАТ
бошқарув ахборот тизими
кг
килограмм
БММВ
Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги
ХМТ
Халқаро меҳнат ташкилоти
КЎК
кичик ва ̲рта корхоналар
МВ
Молия вазирлиги
МРС
миллий ривожланиш стратегияси
БМТ
Бирлашган Миллатлар Ташкилоти
ҲВП
харид қобилияти паритети
МДҲ
Мустақил Давлатлар Ҳамд̲стлиги
БКЖ
Бандликка к̲маклашиш жамғармаси
БРМ
Барқарор Ривожланиш Мақсадлари
ЮНИCEФ
Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Болалар жамғармаси
ЖАР
Жанубий Африка Республикаси
5
ҲИСОБОТДА КЎРИЛГАН АСОСИЙ
МАСАЛАЛАР, ТАКЛИФЛАР ВА
ТАВСИЯЛАР
Мазкур ҳисоботда Ўзбекистон ижтимоий ҳимоя тизимининг асосий дастурлари тавсифи, уларнинг
мақсадга мувофиқлиги, таъсирчанлиги ва ҳаражатларнинг самарадорлиги, молиявий барқарорлиги
баҳоланган, тизимнинг асосий кучли ва заиф томонлари аниқланиб, Ўзбекистон ижтимоий ҳимоя тизимини
кучайтириш б̲йича бир қатор хулосалар ва тавсиялар тақдим этилган. Асосий мақсад - иқтисодий ̲сишнинг
юқори суръатларини таъминлашга, рақобатбардошликни оширишга ва халқаро иқтисодий интеграцияни
ривожлантиришга қаратилган муҳим ва динамик ислоҳотлар дастурларини ишлаб чиқишда зарур б̲лган
маълумотларни тақдим этишдан иборат.
Ўзбекистон Совет Иттифоқидан т̲лиқ бандликни таъминлаш, болалар парваришини ҳар томонлама
қ̲ллаб-қувватлаш ва қариликда кафолатли даромадни таъминлаш тамойилларига асосланган кенг
қамровли ижтимоий ҳимоя тизимини мерос қилиб олди. Кексаликда даромадни таъминлаш асосан
ижтимоий суғурта тизими ҳисобидан молиялаштирилар эди. Бироқ, хозирги кунга келиб, мамлакатда
ижтимоий ҳимоянинг расмий таърифи қабул қилинмаган. Шунингдек, ҳозирги вақтда ижтимоий ҳимоя
дастурларини ишлаб чиқиш, мувофиқлаштириш ва бошқариш б̲йича ихтисослашган муассаса мавжуд
эмас. Ижтимоий ҳимоя функциялари турли вазирликлар ва муассасаларга тақсимланган ва ушбу
вазирликлар ва мауассаларнинг ҳеч бири бутун тизимни т̲лақонли қамраб олмайди ва шунинг учун
ижтимоий ҳимоя б̲йича хар хил турдаги даструларни ̲заро мувофиқлаштиришга жавобгар эмас.
Мисол учун, Молия вазирлиги Пенсия жамғармаси учун жавобгардир ва ижтимоий ёрдам дастурлари
харажатларини назорат қилади. Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги (2017 йилгача - Меҳнат ва
аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлиги) эса бандлик ва меҳнат бозорининг фаоллаштириш дастурлари
учун жавобгар б̲либ, ижтимоий ҳимоя соҳасида умумий сиёсатни белгилаш ваколатига эга. Соғлиқни
сақлаш вазирлиги соғлиқни сақлаш билан боғлиқ дастурларни амалга оширади, ҳамда кексалар ва
ногиронларга хизмат к̲рсатади. Халқ таълим вазирлиги эса кам таъминланган оилаларнинг
фарзандларини турли буюмлар (мисол учун, қишки кийимлар ёки ̲қув қуроллари) билан таъминлаш
мақсадида бир неча кичик дастурларни амалга оширади. Ҳар бир муассасада вертикал ташкилий тузилма
мавжуд б̲лсада, улар орасидаги идоралараро ҳамкорлик суст ва бунинг натижасида турли ижтимоий
ҳимоя дастурлари орасида горизонтал алоқалар шаклланмаган. Бундай иституционал тарқоқлик
натижасида, Ўзбекистонда ижтимоий ҳимоя тизимини интеграциялашга каратилган харакатлар амалга
ошириш анча мушкулдир. Бундай ҳолат жиддий ташвиш туғдириши табиий, чунки халқаро тажрибаси шуни
қ̲рсатмоқдаки алоҳида бир дастурни кучайтириш бутун тизим ёки ижтимоий ёрдам олувчилар нуқтаи
назаридан оптимал б̲лмаслиги мумкин, ва бунда бутун тизимни комплекс ислоҳ этиш талаб этилади.
Ҳисоботда келтирилган асосий тавсиялардан бири бу Ўзбекистонда ижтимоий ҳимоянинг миллий
стратегиясини ишлаб чиқиш ва унинг барча функцияларини ягона ихтисослашган муассасага ̲тказишдан
иборат. Миллий стратегия, болалар ва катталарни ижтимоий ҳимоя қилиш б̲йича халқаро стандартларга
мувофиқ ишлаб чиқилиб, қуйидагиларни инобатга олиши керак: (i) ижтимоий ҳимоя жамиятнинг барча
аъзоларига бутун ҳаёт давомида тақдим этилиши лозим ва бунда унинг ташкилий қисмлари б̲лмиш
ижтимоий суғурта, ижтимоий ёрдам, ижтимоий хизматлар ва бандлик дастурлари ̲ртасида алоқалар
̲рнатилиши керак;
(ii)
ижтимоий ҳимоя устуворликларини эҳтиёжлар ва ҳуқуқлар билан
мувофиқлаштириш; ва (iii) ижтимоий ҳимояни таъминлашда қатнашувчи барча ташкилотлар орасида
мувофиқликни кучайтириш. Бунда ижтимоий ҳимоя муассасаси турли ҳилдаги ижтимоий ҳимоя
дастурларини самарали мувофиқлаштиради ва бирлаштиради, ҳамда миллий миқёсда ҳисобдорлик ва
жавобгарликни таъминлашда етакчилик қилади, шунингдек, ижтимоий ҳимоянинг миллий стратегиясини
6
амалга оширишнинг асосий механизми б̲либ хизмат қилади. Бунда ижтимоий ҳимоя функцияларини
ягона ихтисослашган муассасада бирлаштириш орқали уларнинг самарали интеграциялашувини
таъминлаш учун зарур б̲лган ҳуқуқий база ва сиёсий асосни яратиш керак.
Ўзбекистонда ижтимоий суғурта, ижтимоий ёрдам ва меҳнат бозорини фаоллаштириш дастурларидан
иборат б̲лган, нисбатан аниқ шакллантирилган ва кенг қамровга эга б̲лган ижтимоий ҳимоя тизими
мавжуд, аммо умумий аҳолининг деярли ярими ва кам таъминланган оилаларнинг учдан бир қисми
ижтимоий ҳимоя дастурлари билан таъминланмаган͘ «Ўзбекистон фуқароларини тинглашͩ (ЎФТ, 2018)
уй х̲жаликлари танланма с̲рови натижалари3 шуни к̲рсатадики, ижтимоий ҳимоя тизимининг (ижтимоий
ёрдам, ижтимоий суғурта ва меҳнат бозорини фаоллаштириш дастурларини ̲з ичига олган ҳолда) умумий
қамрови аҳолининг 55 фоизни ташкил этиб, асосан ижтимоий суғурта ҳисобига т̲ғри келади ва бунда
ижтимоий суғурта тизими ̲зи аҳолининг 44 фоизи қамраб олади. Барча ижтимоий ҳимоя дастурларининг
иштирокчиларининг умумий сони 2012-2017 йиллар оралиғида 8,1 миллион кишидан 6,4 миллион
кишигача камайди. Бунда ишсизлик нафақалари ва кам таъминланган оилалар учун бериладиган нафақа
олувчилар орасида энг катта пасайиш қайд этилди. Барча муҳтож оилаларни ижтимоий ҳимоя билан
таъминлаш учун турли ҳил эҳтиёжларга эга б̲лган барча аҳоли қатламларини ижтимоий ҳимоя дастурлари
билан қамраб олиш зарур. Бу мақсадга эришиш учун ижтимоий ҳимоя дастурларига й̲налтирилаетган
маблағлар миқдорини ошириш, ижтимоий ҳимояни тайинлашда (шу жумладан, ишсизлик нафақаларини)
аниқ ва ошкора мезонларни жорий этиш, расмий бандлик улушини ошиши ва ишсизлик ҳолатларини
суғурталаш учун зарур чоралар к̲риш, кам таъминланган оилаларга бериладиган нафақаларни тайинлаш
механизмларини такомиллаштириш ва маълумотларни йиғиш ва таҳлил қилишнинг сифатли тизимини
яратиш зарур б̲лади.
2018 йили Ўзбекистонда ижтимоий ҳимоя харажатлари ялпи ички маҳсулотнинг 6 фоизини ташкил
этган4, ва бу к̲рсатқич Европа ҳамда Мустақил Давлатлар Ҳамд̲стлиги малакатларидаги ижтимоий
ҳимоя сармояларининг ̲ртача даражасидан анча паст͘ Мисол учун, бу к̲рсатгичда Ўзбекистон даражаси
Қозоғистонги яқин б̲лсада, Қирғизистонга нисбатан бир ярим баравар кам. Молдова сармояси Ўзбекистон
сармоясига қараганда қарийб уч баравар к̲п, Россия Федерацияси эса ̲зининг ЯИМнинг Ўзбекистонга
нисбатан қарийб 10 фоиз пунктларига к̲проқ сармоя киритмоқда. Бироқ, 2018 йилда ижтимоий ҳимоя
харажатларининг аксарият қисми (тахминан 82,3%) ижтимоий суғурта дастурларига й̲налтирилди ва
уларнинг улуши 2012 йилдан бери бир оз ̲сди. Ижтимоий ёрдам дастурларига давлат бююджети
томонидан сарфланган маблағлар
2018 йили ялпи ички маҳсулотнинг 0,92 фоизини ташкил этди, ва бу
к̲рсатқич Европа ва Марказий Осиё давлатларида ижтимоий ёрдамга сарфланадиган ̲ртача минтақавий
харажатларидан пастдир. Мавжуд дастурларнинг натижаларини ва самарадорлигини баҳолаш учун
давлатнинг ижтимоий ҳимоя харажатларининг таҳлил этиш мақсадга мувофиқ. Ижтимоий ҳимоянинг янги
миллий стратегиясини амалга ошириш учун зарур б̲лган сармоялар миқдорини ҳисоблаб чиқиш керак ва
бунда мавжуд маблағлар ҳамда қ̲шимча зарур б̲лган маблағларни аниқ к̲рсатиш керак б̲лади.
Ижтимоий ҳимоя тизимининг аҳоли орасидаги қамров даражаси қамраб олинган аҳоли улуши ва
ижтимоий нафақаларнинг етарлилиги нуқтаи назаридан (айрбошлаш ставкалари ва бошқалар) таҳлил
қилинади. Давлат харажатларини таҳлили иқтисодий эркинлаштириш натижасида зарур б̲либ қолиши
мумкин б̲лган қ̲шимча молиявий маблағлар миқдорини аниқлаш имкониятини ҳам беради. Бошқача
қилиб айтганда, давлат харажатларини таҳлили жорий харажатларнинг ва ижтимоий ҳимоя тизимининг
таъсирини баҳолаш учун фактологик асосни шакллантиришга, шунингдек, давлат харажатлари таркиби ва
й̲налишига киритиш зарур б̲лган ̲згартиришларни белгилашга имкон беради ва ижтимоий ҳимоя
соҳасидаги бюджет имкониятларини аниқлашга ёрдам беради.
3Қ̲шимча маълумот учун қарангhttps://www.vsemirnyjbank.org/ru/country/uzbekistan/brief/l2cu
4Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ва Ўз Республикаси Давлат статистика қ̲митаси, 2019 йил
7
Аҳолининг к̲п қисми ҳалигача ижтимоий таъминотга эриша олгани й̲қ: юқорида айтиб ̲тилганидек, банд
аҳолининг қарийб 60 фоизи норасмий секторда б̲либ, бадал т̲лашни назарда тутувчи ижтимоий суғурта
дастурларида қатнашмайди. Бутун аҳоли учун минимал даражада ижтимоий ҳимояни кафолатлаш
ёндашувига мувофиқ, миллий иқтисодиётнинг норасмий секторида банд б̲лганлар учун ижтимоий суғурта
дастурларининг қамровини кенгайтириш орқали уларни ижтимоий ҳимоя қилинишини (шу жумладан,
ижтимоий суғурта, оналикни ҳимоя қилиш, муносиб меҳнат шароитлари ва энг кам иш ҳақини кафолатлаш)
кучайтириш тавсия этилади. Ушбу чора-тадбирлар расмий бандликнинг улушини оширишга м̲жалланган
умумий саъй-ҳаракатлар билан мувофиқлаштирилган ҳолатда амалга оширилиши керак.
Ижтимоий ёрдам дастурлари ҳам етарлича қамровга эга эмас. Масалан, илгари болалар нафақалари барча
болали оилаларга т̲ланган б̲лса, бугунги кунда улар фақат кам таъминланган оилалар й̲налтирилади.
Бироқ, кам таъминланган оилаларнинг аксарияти, нафақаларни тайинлашнинг жуда қатъий б̲лган
талабларига жавоб берсалар ҳам, к̲п ҳолатларда нафақаларни турли сабабларга к̲ра олиш имкониятига
эга эмас. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Бола ҳуқуқлари б̲йича қ̲митасининг тавсияларига к̲ра
болалар нафақалари билан аҳоли қамров даражасини ошириш лозим. Ҳозирда Ўзбекистон эрта
демографик дивиденд даврида эканлигини ҳисобга олсак, бугун болаларни ижтимоий ҳимоя қилишга
й̲налтирилаетган сармояларнинг етишмаслиги яқин келажакда Ўзбекистон учун инсон капиталини
ривожлантиришда жиддий хавф ва б̲шлиқларга олиб келади. Мисол учун, етарлича овқатланмаслик
сабабли, боланинг соғлиғи ва ақлий ривожланиш даражаси пасаяди, бу эса келажакда меҳнат
унумдорлигининг қисқаришига олиб келади. Ҳозирги кунда меҳнат бозорини фаоллаштириш
дастурларининг ҳам аҳолини қамраш даражаси чекланган б̲либ, улар асосан жамоатчилик ишлари,
тадбиркорликни қ̲ллаб-қувватлаш, касб-ҳунарга ̲ргатиш ва ̲қитиш дастурларидан иборат. С̲нгги пайтда
бандликни қ̲ллаб-қувватловчи фаол ва пассив дастурлар учун давлат харажатлари сезиларли даражада
ошган б̲лсада, сезиларли даражада пастлигича қолмоқда. Бу ҳолат, албатта, бандлик муаммолари
жиддий б̲либ турган пайтда, ҳайратлидир. Ишсизлик нафақасини олувчилар р̲йхатга олинган
ишсизларнинг умумий сонининг тахминан
1 фоизини ташкил қилади. Бундай ҳолат ижтимоий
таъминотнинг халқаро стандартларининг асоси б̲лмиш ишсизлик суғуртаси Ўзбекистонда деярли й̲қ
деганини англатади. Ишсизлик нафақалари, бандликка к̲маклашувчи ̲қув дастурлари, жамоат ишлари,
ва тадбиркорликни ривожлантириш чоралари маълум даражада ̲заро уйғунлашган. Лекин уларнинг
таъсирини кучайтириш учун меҳнат бозорини фаоллаштирувчи барча турдаги дастурлар орасида
мувофиқликни янада яхшилаш зарур. Хозирги кунда к̲плаб дастурлар ̲заро горизонтал мувофиқликка
эга б̲ламаган турли ташкилотлар томонидан амалга ошириляпти. Ушбу дастурларнинг мониторинги ва
баҳоланиши улар бошқа фаол ва пассив дастурларни қай даражада ва тарзда т̲лдиришини ва аҳолининг
турли қатламларини (шу жумладан аёллар ва ёшларни ҳам) қ̲ллаб-қувватлашини тушунишга ёрдам
беради.
Меҳнатга лаёқатли ёшдаги аҳоли учун моддий ёрдам бериш дастурларини кенгайтириш ва уларни
меҳнат бозорини фаоллаштириш дастурлари билан мувофиқлаштириш тавсия этилади͘ Меҳнат
бозорини фаоллаштириш дастурларида иштирок этиш ҳеч кимни ишсизлик нафақасини ёки кам
таъминланган оилалар учун м̲жалланган нафақани олиш ҳуқуқидан маҳрум этмаслиги керак, чунки, акс
ҳолда, ушбу дастурларда иштирок этишга ёки расмий банд б̲лишга б̲лган ҳохишни пасайишига олиб
келиши мумкин. Иш топиш қийин б̲лган шароитда бандликка к̲маклашиш дастурлари ижтимоий
нафақаларни ̲рнини босмаслиги керак, аксинча уларни т̲лдириши керак.
Ушбу ҳисоботда Ўзбекистондаги иш жойларининг умумий диагностикасини ̲тказишни тавсия этилади.
Бу орқали меҳнат бозори, бандлик ва тадбиркорликни ривожлантиришга м̲жалланган дастурлар кучли ва
заиф томонларини яхшироқ тушуниш ҳамда ишсизлик муаммоларига дучор б̲лган аҳоли қатламларини
учун муносиб иш жойлари билан таъминлашнинг самарали йулларини аниқлаш мумкин б̲лади. Бундан
ташқари, бандликка к̲маклашиш дастурларини амалга оширувчи марказларнинг функционал таҳлилини
̲тказиш керак. Шунда ушбу марказларнинг ҳамда, ишсизлик муаммоларига дуч келган инсонларнинг
8
меҳнат бозорига қайта кириш салоҳиятини кучайтиришга м̲лжалланган инвестицияларнинг
й̲налишларини аниқлаш мумкин б̲лади.
Ижтимоий ҳимоянинг асосий элементлари б̲лмиш ижтимоий ёрдам ва ижтимоий хизматларнинг
манзиллилиги асосан маҳаллалар ёрдамида таъминланади. Бунинг учун махалла к̲миталари ̲зларида
мавжуд б̲лган маълумотларга таяниб, кам таъминланган шахслар ва оилаларни, шунингдек, к̲шимча
парвариш̲а мухтож болалар, ногиронлиги б̲лган ёки кекса ёшда ёлғиз яшовчи шахсларни аниқлашади.
Одатда маҳаллаларда ижтимоий ёрдамга мухтожлик, ижтимоий ёрдам дастурларининг қамрови,
мақбуллилиги ва самарадорлиги т̲ғрисида жуда к̲п маълумотлар мавжуд б̲лади. Бироқ, бу маълумотлар
тизимлаштирилмаган б̲либ, ижтимоий ёрдам дастурларини такомиллаштириш б̲йича тавсиялар ишлаб
чиқиш ва уларни юқори турувчи ташкилотларга тақдим этиш ёки молиявий маблағларга эҳтиёж
даражасини аниқлаштириш учун ишлатилмаётганлигига ̲хшайди.
Ижтимоий нафақаларни тайинлашда маҳалланинг роли борлиги баъзан ̲ша махаллада яшовчи одамлар
орасида кескинликка олиб келмоқда. Бундай ҳолатлар айниқса, барча ижтимоий нафақага ҳақдор
оилаларга ̲ша нафақаларни т̲лаш учун етарли маблағлар б̲лмаганлиги сабабли маҳалла қ̲миталари
томонидан субъектив қарорлар қабул қилинганда, турли норасмий квота ва меъёрлар киритилганда келиб
чиқмоқда. Шуни айтиш жоизки, ижтимоий нафақаларни тайинлашда аниқ ва шаффоф мезонларнинг
жорий этилиши ва иш юритишнинг автоматлаштирилиши нафақаларни тайинлаш функцияларини
махаллардан ̲з зиммасига олиш имкониятига эга б̲лган тизимни пайдо б̲лишига олиб келади. Бунинг
натижасида ижтимоий ёрдам дастурларини қамровини кенгайтириш учун институционал тизим яратилади.
Бу тизим субъективликни минималлаштирувчи профессионал ёндашувга асосланиб, махалла
қ̲миталарига нисбатан муҳим афзалликка эга, яъни ижтимоий ҳимоя дастурларини молиялаштиришни
оширилиши, ва бунинг оқибатида, ижтимоий дастурлар қамровини кенгайиши пайтида, махалла
қумиталарининг нафақа тайинлашда қарор қабул қилиш механизми эгрилиги натижасида, бу қарорлар
орасида ҳатоликлар ортиб боради.
Маҳалла даражасида профессионал ижтимоий хизматчилар томонидан ижтимоий хизматлар к̲рсатиш
тизимини яратиш учун зарур б̲лган инвестицияларни амалга ошириш керак. Бу эса, ̲з навбатида,
ижтимоий хизматлар асосан ихтисослаштирилган муассасаларда к̲рсатилишига асосланган тизимдан
халос б̲лишга имконият яратади. Бунда маҳаллий ижтимоий иш амалиётини жорий этиш ҳар бир
мурожаат этувчига к̲п томонлама ёндашган ҳолда, унинг эҳтиёжидан келиб чиқиб а турли хил
ихтисослаштирилган ёрдамлар ва хизматларни қамраб олувчи комплекс ижтимоий ёрдам тизимини
яратади.
Ижтимоий ҳимоя дастурларини мос тарзда юритиш ва самарали бошқариш учун Ўзбекистонда махсус
мониторинг ва баҳолаш тизими зарур, ва бу тизимнинг самарадорлиги сифатли ва т̲лиқ маълумотларнинг
мавжудлиги билан боғлиқ. Ҳозирги вақтда ижтимоий ҳимоя мониторинги молиявий текширувлар ва
маблағлардан мақсадли фойдаланиш аудити ҳамда нафақалар т̲ғрисидаги ҳужжатларнинг т̲ғри
юритилишини текширишдан иборат. Ҳозирги пайтда Ўзбекистонда ижтимоий ҳимоя соҳасида аҳолини
аксарият қисмини қамраб оладиган миллий дастурлар мавжуд эмас; жорий дастурлар катта ҳажмга эга
эмас ва барқарор ҳамда доимий равишда амалга ошириш қоидалари ва мониторинг тартибларига эга эмас.
Бунда ҳукуматнинг Ягона реестрни яратиш ва синаб к̲ришга қаратилган ҳаракатлари жуда муҳим аҳамитга
эга, чунки реестр орқали олинган ва қушимча маълумотлар ва таҳлиллар билан бойитилган материаллар
нафақат дастурларнинг таркибий тузилишини яхшилаш, балки бюджет маблағларини тақсимлаш т̲ғрисида
қарор қабул қилиш учун асос ҳам б̲лиши мумкин. Ушбу автоматлаштирилган тизимнинг жорий этилиши
Ўзбекистондаги ижтимоий ҳимоя тизимини кучайтириш жараёни учун жуда муҳимдир. Шу билан бирга,
пенсия ва нафақаларни тайинлаш ва т̲лашга, хизматлар к̲рсатишга оид шикоятларни қабул қилиш ва
̲рганишга м̲лжалланган махсус механизмини жорий этиш мақсадга мувофиқдир.
9
Ижтимоий ҳимоя тизимининг шаффофлигини ошириш учун ҳар бир пенсия, нафақа, ва хизмат б̲йича
шикоятларни қабул этиш ва ̲рганишнинг аниқ механизмларини жорий этиш жуда муҳимдир͘ Бу
нафақат ҳисобдорликни кучайтиради, балки пуллик трансфертларидан фойдаланишнинг манзиллилик
даражасини оширади. Ижтимоий ҳимоя дастурларни амалга оширувчи барча ташкилотларда ахборот-
хабардорликни ошириш маданиятини жорий этиш керак. Амалдаги назорат тизимида нафақа ва
хизматларни олиш ҳуқуқига эга б̲лмаган шахсларга ушбу нафақа ва хизматларни тайинланишини олдини
олиш асосий мақсад деб белгилаган, ва бу, айрим ҳолатларда жамоатчиликни хабардор қилишга
т̲сқинлик қилиши мумкин, ваҳоланки, кенг жамоатчиликни хабардор қилиш ижтимоий нафақа ва
хизматлар хақида аҳолига т̲лиқ маълумот бериш ва ижтимоий ҳимоядан фойдаланишни рағбатлантириш
имкониятини. Аҳоли орасида дастурлар хақидахабардорликни ошириш чоралариушбу дастурлар
т̲ғрисида маълумот бериш, аризалар й̲налтириш ва шикоятларни к̲риб чиқиш тартибини жорий этишдан
иборат б̲лиши керак. Ушбу тартиб ортиқча бюрократиядан халос б̲лиши керак.
Бугунги кунда амалга оширилаётган улкан ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар шароитида, Ўзбекистонда
ижтимоий ҳимоя тизимини кучайтириш мамлакат иқтисодий ривожланишидан кейинга кечиктирилиши
мумкин б̲лган ҳашаматнинг бир тури эмас, балки Ўзбекистоннинг барқарор ва инклюзив иқтисодий
ривожланишини таъминловчи зарур шартлардан биридир. Ижтимоий ҳимоя тизимини ислоҳ қилишга
етарлича эътибор бермаслик ижтимоий хавфларнинг кучайишига, жумладан жамиятда тенгсизликнинг
ошишига, инсон капитали ривожланишининг сустлашишига ва жамоатчилик норозилигининг кучайишига
олиб келади. ХМТ, ЮНИСEФ ва Жаҳон банки Ўзбекистонда яшовчи ҳар бир шахсга, айниқса ижтимоий
четланиш ҳавфига дуч келган инсонларга, моддий ёрдам ва ижтимоий хизматларни бутун ҳаёт давомида
таъминловчи ижтимоий ҳимоя тизимини яратишда Ўзбекистон ҳукуматига к̲мак беришга тайёр.
10
1. КИРИШ
1.1 Муқаддима
2016 йил охиридан бошлаб Ўзбекистон бир қатор муҳим ва жадал ислоҳот дастурларини амалга оширишга
киришди. Ушбу ислоҳотлар бозорни ислоҳ қилишга й̲налтирилган, жумладан, юқори иқтисодий ̲сиш
суръатларини сақлаш, рақобатбардошликни ошириш ва халқаро иқтисодий интеграцияни қ̲ллаб-
қувватлашга қаратилган катта миқёсли дастурни ̲з ичига олади. Мамлакатдаги иқтисодий ислоҳотларнинг
ушбу дастури бошқа соҳалардаги, жумладан, давлат бошқаруви, қонун устуворлиги ва суд тизими, ташқи
сиёсат ва ижтимоий соҳадаги ислоҳотлар билан бирга олиб борилмоқда. Бунда иш ̲ринлари яратишни
жадаллаштириш, меҳнат бандлигини ошириш ва аҳолининг турмуш даражасини янада такомиллаштириш
мақсад қилиб қ̲йилган.
Айни пайтда, жаҳон тажрибаси шуни к̲рсатадики, иқтисодий ислоҳотлар янги қийинчиликларни юзага
чиқариши мумкин: ислоҳотни амалга ошириш жараёни нафақат ғолибларни, балки “янги мағлублар”ни
ҳам майдонга чиқаради. Шу нуқтаи назардан, ислоҳотлар жараёнида ижтимоий ҳимояга (ИҲ) муҳим
вазифа юклатилган, зеро у аввалдан мавжуд ва янги пайдо б̲лган хатарлар олдида барчанинг ИҲ дан
фойдаланиш ҳуқуқини таъминлайди. Шунингдек, ИҲ жамиятлар, оила х̲жаликлари ва алоҳида
шахсларнинг бутун ҳаёти давомида дуч келиши мумкин б̲лган хоҳ иқтисодий, хоҳ иқлим ̲згариши билан
боғлиқ зарбаларга қарши узоқ муддатли барқарорлигини шакллантириш каби ̲зининг муҳим вазифасини
амалга оширмоғи лозим. Яхши ишлаб чиқилган ва мослашувчан ИҲ тизимлари аҳоли аксарият
қатламларининг кутилмаган зарбаларга дучор б̲лганда камбағаллик ёки ̲та камбағалликдан азият
чекиши хавфини камайтириши мумкин ва кутилмаган вазиятлардан с̲нг уларнинг ̲зларини тез тиклаб
олишларига к̲маклашади. Бундан ташқари, ИҲ ̲згартирувчи вазифасини ҳам бажариши мумкин, бу
ишчиларнинг ҳуқуқий манфаатлари доирасида ижтимоий мулоқот ва жамоавий хатти-ҳаракатларни
тартибга солиш; тенгсизлик ва ижтимоий яккаланиш муаммоларини ҳал қилиш, шунингдек, ижтимоий ва
иқтисодий манфаатларга эришиш й̲лида т̲сиқлар сифатида юзага келадиган ижтимоий нормалар ва
муносабатларни ҳал қилиш й̲ли орқали амалга ошади.
Ўзбекистоннинг 2017о2021 йилларга м̲лжалланган Миллий ривожланиш стратегияси (МРС) бешта устувор
й̲налишни ̲з ичига олган б̲либ, уларнинг т̲ртинчиси Ηижтимоий соҳани янада ривожлантиришΗга
й̲налтирилган
(The Tashkent Times,
2017) 5 . Ушбу стратегия доирасида аҳоли ижтимоий заиф
қатламларининг ижтимоий ҳимоясини кучайтириш, ижтимоий хизматларни кенгайтириш ва давлат-
хусусий шериклигидан фойдаланиш дастурни амалга оширишнинг устувор механизмлари сифатида
қаралади
(қаранг: МРС нинг
4.2 мақсади). Бундан ташқари, Ўзбекистон ҳукуматининг Бирлашган
Миллатлар Ташкилоти Барқарор Ривожланиш Мақсадларини (БРМ) миллийлаштириш мажбурияти ҳам, ИҲ
масалалари БРМга эришишни жадаллаштирувчи омил сифатида эътироф этилишини ҳисобга олган ҳолда,
ушбу масаланинг долзарблигини назарда тутади6 . Бу - ислоҳотларни амалга оширишдаги миллий
устуворликлар ва жорий ташаббуслар (масалан, пенсия тизими ва бандлик сиёсатини ислоҳ қилиш) ҳамда
ижтимоий ёрдам ва ижтимоий хизматларни кенгайтириш дастурларининг қамрови ва мувофиқлигини
такомиллаштиришга оид муҳокамаларга т̲лиқ ҳамоҳангдир.
Шу нуқтаи назардан, к̲п йиллардан бери Ўзбекистонда ИҲ ҳуқуқларини ривожлантириш билан
шуғулланиб келаётган ХМТ, Жаҳон банки ва ЮНИСЕФ ташкилотлари олинадиган натижалари жорий ва
келгуси ислоҳотларни муҳокама қилиш учун асос б̲либ хизмат қилиши ва ислоҳотларни амалга
оширишдаги турли саъй-ҳаракатларнинг ̲заро мувофиқлигини таъминлаши лозим б̲лган ИҲ тизимини
баҳолаш ишига биргаликда киришдилар. Баҳолаш асосий ИҲ дастурлари ва схемаларини, шунингдек
тизимнинг умумий стратегияси ва институционал тузилмасини қамраб олади. Ушбу ҳисоботда маҳаллий
5
6
Қ̲шимча маълумот олиш учун қаранг: https://sustainabledevelopment.un.org/sdg1.
11
ҳамкорлар томонидан т̲планган, таҳлил қилинган ва текширилган ахборотни ифодаловчи баҳолашнинг
дастлабки натижалари келтирилган. Ҳисобот асосий дастурлар, шунингдек, улар
̲ртасидаги
боғлиқликларнинг умумий шарҳини ̲з ичига олади, унда дастурлар ва хизматларни тақдим этишдаги
б̲шлиқлар аниқланган, шу билан бирга, тизим ишининг самарадорлиги б̲йича дастлабки баҳо берилган.
1Ǥ2 Ўзбекистоннинг ижтимоий ҳимоя тизими
Ўзбекистонга Совет Иттифоқи давридан т̲лиқ меҳнат билан бандлик, болаларни оммавий парвариш
қилиш ва кексайганда кафолатли даромадни таъминлаш тамойилларига асосланган ижтимоий ҳимоянинг
комплекс тизими мерос б̲либ қолган. Буларнинг охиргиси, асосан, ижтимоий суғурта ҳисобидан
молиялаштирилган. Миллий тизимнинг асосий чизгилари сақлаб қолинган б̲лишига қарамай, шубҳасиз,
мазкур тизим фаолият олиб борадиган шарт-шароитларда, шунингдек, тизимни бошқариш ва амалга
ошириш механизмларида к̲плаб ̲згаришлар р̲й берди. Шарт-шароитлардаги ̲згаришлар, ̲з навбатида,
янги схемаларнинг тарқалишига олиб келди - айни пайтда ижтимоий хизмат тизимини ривожлантиришга
й̲налтирилган қарийб 30 га яқин дастур, шу жумладан, ташаббуслар мавжуд (1- ва 2-расм; 1- ва 2-илова).
Умуман, ушбу ̲згаришлар асосан оммавий дастурларга эга б̲лган тизимдан т̲ловни назарда тутадиган ва
т̲ловсиз молиялаштириш манбаларини, шунингдек, оммавийлик ва манзиллилик унсурларини ̲зида
бирлаштирган аралаш тизимга ̲тишга олиб келди.
Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида ИҲ инсоннинг нафақат боқувчисини й̲қотиш ҳолатида,
балки қарилик, ногиронлик ва қонунда белгиланган бошқа ҳолатлар б̲йича ижтимоий ҳимоя ҳуқуқлари
нуқтаи назаридан ҳам асосий ҳуқуқларидан бири эканлиги таъкидланади7. Тизимнинг асосий вазифалари
қонун ҳужжатларида, Президент фармонлари ва қарорларида янада аниқ белгиланган. ИҲ масалалари
устувор аҳамиятга эга эканига қарамай, Ўзбекистонда ИҲнинг расмий таърифи ҳам, ҳозирги кундаги
мавжуд турли дастурларни ишлаб чиқиш, мувофиқлаштириш ва бошқариш учун махсус муассаса ҳам
мавжуд эмас. Мамлакатда ИҲ тизимига оид вазифалар турли муассасалар ̲ртасида тақсимланган б̲либ,
уларнинг ҳеч бирида турли тадбирларни мувофиқлаштириш, назорат қилиш ёки бирлаштириш масъулияти
мавжуд эмас. Бундан ташқари, Ўзбекистон бир вақтнинг ̲зида бир нечта дастурларни оптималлаштиришга
уринаётган бир пайтда, алоҳида олинган ҳар бир дастур ̲ртасидаги боғлиқлик ҳамда унинг аҳоли ва
тизимга таъсири умуман мавҳумлигича қолмоқда. Бу эса жуда хавотирли ҳолат, чунки халқаро тажриба
шуни к̲рсатадики, битта дастур даражасидаги оптималлаштириш бутун тизим ва/ёки фойдаланувчилар
нуқтаи назаридан у қадар оптимал ечим б̲лмаслиги мумкин.
Ўзбекистоннинг ИҲ тизимини стратегик, ташкилий/бошқарув ва дастурий даражада бирлаштириш ва
мустаҳкамлаш учун кучли мувофиқлаштирилган стратегик муҳит зарурдир. Институционал консолидация,
дастурларни мувофиқлаштириш ва кенгайтириш зарурати
2030 йилгача б̲лган даврда барқарор
ривожланиш соҳасида белгиланган кун тартибидаги вазифалар юзасидан миллий маърузада ҳам тавсия
этилган (Ўзбекистоннинг Тараққиёт дастурида белгиланган барқарор мақсадларга эришиш учун сиёсий
чораларни ҳар томонлама қ̲ллаб-қувватлаш, жорий этиш ва жадаллаштириш, БМТ ва Жаҳон банки, 2018).
Ҳисоботда БРМлари ва Ўзбекистоннинг миллий ривожланиш стратегияси (2017о21 йй.) ̲ртасидаги
потенциал боғлиқликлар ёритилган, жумладан, ИҲга устувор масалаларидан бири сифатида эътибор
қаратилади. Бундан ташқари, ҳисоботда ижтимоий сиёсат БРМларга эришиш учун Ηжадаллаштириш
майдончасиΗсифатида қаралади8.
7
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 39-моддаси
8
Тезлаштириш ғояси қуйидагиларда ̲з ифодасини топади: (1) Ресурслар нуқтаи назаридан устуворлик ҳолатига эришилганда
бошқа вазифа/мақсадларга салмоқли мультипликацион таъсир к̲рсатиши мумкин б̲лган ёки, аксинча, бартараф этилмаса,
бир нечта мақсад/вазифаларга эришишда ривожланишга т̲сқинлик қилиши мумкин б̲лган вазифаларни белгилаш. (2) БРМ
кун тартибининг комплекс тавсифи ва б̲линмаслигидан дарак берувчи ёндашувни қ̲ллаш. Қаранг: UNDP (2019). Жаҳон банки
ва UN (2018) ҳисоботида ижтимоий ҳимоя к̲макчи-жадаллаштирувчи сифатида етарлича кенг таърифланади. “Ривожланиш
учун ижтимоий сиёсат” жадаллаштирувчи платформаси учта к̲макчи-жадаллаштирувчини, яъни устувор таъсирга эга
12
Гарчи мамлакатда ИҲ соҳасида миллий даражадаги стратегик муҳит яратилмаганлигига қарамай, МРСда
ижтимоий соҳани ривожлантириш мақсадларига кенг
̲рин ажратилган. ИҲ тизимини
такомиллаштиришнинг устуворлиги тизимни ривожлантиришга м̲лжалланган узоқ муддатли стратегик
тамойилларнинг мавжуд эмаслиги, бошқарувнинг сустлиги ва тизимнинг айни чоғдаги институционал
тарқоқлиги каби муаммоларни ҳал қилиш; ижтимоий суғурта ва ижтимоий хизматлар тизимлари ̲ртасида
барқарор алоқа
̲рнатиш ва турли муассасалар
̲ртасида горизонтал ва вертикал даражадаги
мувофиқликни кучайтириш орқали тизимдаги ижтимоий суғурта, ижтимоий ёрдам ва дастурлар сингари
элементларнинг меҳнат бозоридаги ̲рнини мустаҳкамлаш заруратини юзага чиқаради.
1Ǥ3 Ҳисоботнинг мақсади
Ушбу ҳисоботнинг мақсади жадал ̲згариб бораётган янги шарт-шароитларга жавобан ИҲ амалиётларини
кучайтириш ва мустаҳкамлаш борасида устувор й̲налишларни белгилашда манфаатдор томонларга ёрдам
бериш мақсадида Ўзбекистондаги ИҲ тизими ҳақида умумий маълумот тақдим этишдан иборат. Юқорида
таъкидлаб
̲тилганидек, ИҲ тизими иқтисодиётни янада эркинлаштириш, корхоналарни
хусусийлаштиришни кучайтириш ҳисобига иқтисодиётда давлат иштирокини камайтириш, энергия ва
коммунал хизматлар нархларининг к̲тарилиши билан боғлиқ янги муаммоларга жавоб бериши керак. У
аҳолининг ижтимоий ҳимояланмаган қатламларига ислоҳотларнинг салбий таъсирини камайтириш,
шунингдек, аҳолининг ислоҳотлар доирасидан четда қолиш хавфи остидаги гуруҳларини ҳимоя қилишда
муҳим ̲рин тутади.
Шундай экан, ушбу муҳим вазифани амалга ошириш учун ИҲ тизими қисқа, ̲рта ва узоқ муддатга
м̲лжалланган мақсадли аниқ тамойилларга эга ва етарли имкониятлар билан таъминланган б̲лиши керак.
Тизим к̲плаб ̲згаришларни бошидан кечирган б̲лса-да, ҳозирда бир қатор таркибий муаммоларга дуч
келмоқда. Жумладан, тизимнинг аниқ стратегияси мавжуд эмаслиги ва ̲заро мувофиқлаштирилмаганлиги,
асосий дастурларга аҳолининг чекланган қисмигина қамраб олинганлиги, шунингдек, тизимни
молиялаштириш билан боғлиқ муаммоларни санаб ̲тиш мумкин. С̲нгги таҳлилий хабарларда тизимда
дастурларни амалга ошириш билан боғлиқ муаммоларга дуч келинаётгани к̲рсатиб ̲тилган б̲либ, бу,
шубҳасиз, фойдаланувчилар учун номақбул натижаларга олиб келади9 . Ўз вақтида тегишли чоралар
к̲рилмас экан, давом этаётган ислоҳотлар жараёни мавжуд тизим олдида турган узоқ муддатли
муаммоларни кучайтириши, янги муаммоларга мослашувчан муносабатда б̲лиш имкониятини чеклаши
мумкин. ИҲ стратегияси ва мувофиқлаштирилган ИҲ механизмларини ишлаб чиқиш вазирлик ва идоралар
ҳамда миллий ва маҳаллий даражадаги бошқа манфаатдор томонлар ̲ртасида ̲заро ҳамкорликни талаб
қилади. Ушбу ҳамкорлик ИҲнинг қамраб олиш соҳаси ва муқобиллиги б̲йича маслаҳат жараёнига
асосланиши керак; бундан ташқари, ушбу жараёнга ижтимоий шериклар ва кенг жамоатчилик ҳам жалб
этилиши зарур. Ушбу ҳисоботнинг мақсади жорий ислоҳотлар доирасида ва ундан ташқарида ИҲнинг
ролини умуммиллий миқёсда муҳокамадан ̲тказишни амалиётга киритиш ва шу тариқа маслаҳатлар
жараёни учун таянч нуқтасини белгилашдан иборат.
1.4 Ҳисоботнинг методологияси, маълумотлар манбаси ва тузилиши
Ҳисобот Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг (БМТ) агентликлари, Жаҳон банки, икки томонлама
донорлар ва ривожланиш б̲йича халқаро шериклардан ташкил топган Идоралараро Ижтимоий Ҳимояни
Баҳолаш (ИИҲА) гуруҳи томонидан ишлаб чиқилган методикага асосланган. Ушбу ёндашувнинг БМТ тизими,
ривожланиш б̲йича шериклари ва миллий ҳамкорлари учун афзаллиги шундаки, т̲планган маълумотлар
ягона таърифлар ва баҳолаш воситаларига асосланган б̲лади. Фойдаланилган инструментнинг номи ИҲ
учун асосий диагностика инструменти (CODI) деб аталади ва ундан Ўзбекистонда маълумотларни т̲плаш
ижтимоий ҳимоя, таълим ва соғлиқни сақлаш тизимларини ̲з ичига олади. Ижтимоий ҳимоя доирасида, хусусан, ижтимоий
ҳимоянинг энг кам даражаси (SPF-I)ни таъминлаш б̲йича глобал ташаббус билан боғлиқ б̲лиши мумкин б̲лган ижтимоий
ҳимоя стратегиясини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш таклиф қилинади.
9
Қуйидаги манбаларни қаранг: UNICEF (2018), UNICEF (2019b), ILO (2017), and the 2018 Uzbekistan MAPS Mission Report (World
Bank and UN, 2018).
13
ва таҳлил қилиш жараёнини таркибларга ажратиш мақсадида фойдаланилди. CODIнинг методологияси
миллий ҳамкорларнинг с̲ровномага жавоб беришларига асосланади. Саволлар ижтимоий ҳимоя сиёсати,
дастур дизайни ва уни амалга ошириш, шунингдек, тизимни баҳолаш жабҳалари б̲йича тузилган.
CODI методологиясига биноан, ИҲ аҳолининг ижтимоий заиф қатламларига алоҳида эътибор қаратган
ҳолда барча инсонларнинг бутун ҳаёти давомида камбағаллик, ижтимоий заифлик ва ижтимоий яккаланиб
қолиш вазиятига тушиб қолишининг олдини олиш ёки ушбу вазиятлардан ҳимоя қилишга й̲налтирилган
сиёсат ва дастурлар мажмуасига киради. ИҲ дастурлари ва схемалари пул т̲ловлари, натура шаклидаги
ёрдам, пассив ва фаол МБДлар (Меҳнат бозори дастурлари), шунингдек, жамиятнинг иқтисодий,
ижтимоий ва маданий ҳаётига қ̲шилишни таъминлайдиган ижтимоий хизматларни ̲з ичига олади. Ушбу
дастурлар ва режалар т̲лов қилишни назарда тутадиган ва т̲ловсиз схемалар ёки, одатда, к̲п учрайдиган
услуб - ҳар иккаласининг комбинацияси ҳисобидан молиялаштирилади.
Ўзбекистонда CODI асосида баҳолаш жараёни
2018 йил май ойида ташкил этилган таништирув
семинаридан бошланди. Иштирокчилар таркибига ИҲ дастурларини амалга ошириш учун масъул б̲лган
барча вазирликлар вакиллари киритилди.
2018 йилнинг
1 июнидан
1 октябригача техник
мутахассисларидан иборат махсус жамоа, ХМТ, Жаҳон банки ва ЮНИСЕФ ходимлари, шунингдек, ташқи
ҳамкорлар билан маслаҳатлашган ҳолда, ҳар бир вазирликдан модулларнинг ҳар бири юзасидан
маълумотлар т̲плади.
1- ва
2-расмда баҳолаш жараёнида батафсил таҳлил қилинган дастур ва
схемаларнинг қисқача мазмуни келтирилган (2-иловага ҳам қаранг).
2018 йилнинг 8-9 ноябрь кунлари соҳавий вазирлик, Хотин-қизлар қ̲митаси, таҳлил марказлари ва Касаба
уюшмалари федерациясининг 30 нафардан ортиқ вакиллари иштирокида ̲тказилган икки кунлик семинар
давомида дастлабки таҳлилдан ̲тказилган маълумот ва хулосалар текширув учун соҳавий вазирликлар
вакилларига тақдим этилди (6-илова). Текширув (валидация) жараёни иштирокчилар томонидан тизимни
CODIнинг баҳолаш матрицаси асосида баҳолашни ̲з ичига олди10 . Муҳокамалар давомида семинар
қатнашчилари ижтимоий ҳимоя тизими ҳолатини такомиллаштириш б̲йича
̲з таклифларини
билдирдилар.
Умуман ушбу ҳисобот маълумот т̲плаш инструментининг таркибига мос равишда тайёрланди.
Ҳисоботнинг 2-бобида ИҲ тизими амал қиладиган ижтимоий-иқтисодий шарт-шароитлар баён этилган.
Ҳуқуқий ва сиёсий асослар, шунингдек, бошқарув ва молиялаштириш тузилиши 3-бобда келтирилган. 4-
бобда ҳар бир ИҲ дастурининг тузилиши ва функциялари ҳақида батафсил маълумотлар берилган. 5-бобда
CODI баҳолаш матрицасининг натижалари умумлаштирилган ва бунда тизим фаолиятининг
самарадорлигини баҳолаш учун ҳаёт циклига асосланган ёндашувдан фойдаланилган. Ҳисоботнинг
якунловчи 6-боби муаммолар, б̲шлиқлар ва дастурнинг кучли жиҳатлари баёни, шунингдек, тизимни
такомиллаштириш б̲йича чора-тадбирларга оид тавсияларни ̲з ичига олади.
10 CODI баҳолаш Матрицаси б̲йича бошқарув тамойиллари билан қуйидаги ҳавола орқали танишиш мумкин:
14
1-расм. Ўзбекистондаги ижтимоий ҳимоя тизимининг асосий элементлари
Болалар
Меҳнат ёшидагилар
Кексалар
Ногиронлик нафақаси
Кексалик нафақаси
Боқувчисини
(молиялаштиришдаги
Ижтимоий суғурта
й̲қотганлик нафақаси
с̲нгги ̲згаришларга оид
маълумот учун 5-Изоҳга
қаранг)
Ишсизлик нафақалари
Иш берувчи
Бола туғулганида бир
масъулиятлари
марталик т̲лов
Ишламайдиган оналар
Оналик нафақаси
учун бола туғулганида
бир марталик т̲лов
Кексалик ижтимоий
Касаллик пенсияси
пенсияси
Бола парвариши учун
нафақа (икки йилгача)
Уйда парвариш
Фаол МБДлар: Касб-ҳунар
хизматлари
таълими/қайта ̲қитиш
Болалари (2-14) ёш) бор
кам таъминланган
оилаларга бериладиган
Интернатда парвариш
нафақа
Фаол МБДлар:
хизматлари
Жамоатчилик ишлари
Бола ногиронлиги
Ногиронлик б̲йича
Озиқ-овқат таъминоти
нафақаси
ижтимоий пенсия
Солиқдан
Мактабгача тарбия
молиялаштирилув
Боқувчисини
муассасаларига жойлаш
чи
й̲қотганлик пенсияси
субсидияси
Бепул қишки кийим
Кам таъминланган
ва дарсликлар
оилаларга т̲лов
Ота-она қарамоғисиз
Ногирон инсонлар учун
болалар учун турар
муассасада парвариш
жой
Хизматлар, шу жумладан
Дафн маросими учун т̲лов
қонун билан алоқада б̲лган
болалар, к̲ча болалари ва
бошқалар учун
Заиф гуруҳлар учун коммунал хизматлар харажатлари
учун пул компенсацияси
Бепул тиббиёт (аҳолининг заиф қатламларининг 13 тоифаси)
Бепул ортопедия маҳсулотлари (ногиронларнинг 3 тоифаси)
Бепул транспорт (аҳолининг заиф қатламларининг 7 тоифаси)
15
2-расм͘ Ўзбекистондаги ижтимоий ҳимоя дастурларининг умумий шарҳи
Ижтимоий суғурта
Ижтимоий ёрдам
Меҳнатга лаёқатли ёшдаги
(бадал т̲ловларига
(Бадал т̲лашга асосланган)
шахслар
асосланган)
Амалга оширишга масъуллар: Маҳаллалар ва
Амалга оширишга масъул: туман
туман пенсия жамғармаси
даражасидаги бандликка
к̲маклашиш маркази
Амалга оширишга
Кам таъминланган оилаларга бериладиган
Ишсизлик нафақалари **
масъул: туман
нафақа
жамоатчилик ишлари
(иш
даражасидаги* Пенсия
Бола парвариши б̲йича нафақа (2 ёшгача)
берувчиларга иш ҳақи учун
жамғармаси б̲лими
Болали оилалар учун нафақа (2-14 ёш)
субсидия)
Ёшга доир пенсия
Ногирон болага бериладиган нафақа
Касбий тайёргарлик
Ногиронлик
Болаликдан ногиронларга бериладиган
Эҳтиёжманд гуруҳлар учун иш
нафақаси
ижтимоий нафақа
ҳақини субсидиялаш
Боқувчисини
Шогирдлик
Қорақалпоғистон Республикаси ва Хоразм
й̲қотганлик
Иш қидириш ва танлашда
вилоятида бир марталик моддий ёрдам ***
нафақаси
воситачилик хизмати
Ёшга доир нафақа (ижтимоий нафақа)
Ишсизлик
Иш берувчиларга бериладиган
Ногиронлик нафақаси (ижтимоий нафақа)
нафақалари**
ишга қабул қилиш ва ̲қитиш
Боқувчисини
й̲қотганлик
нафақаси
Амалга оширишга
учун субсидиялар (2019 йил)
(ижтимоий нафақа)
масъул: Иш жойи ёки
Аҳолининг муайян гуруҳлари
Дафн маросими учун моддий ёрдам ***
туман Пенсия
учун тадбиркорликни қ̲ллаб-
Эҳтиёжманд
гуруҳларга
коммунал
жамғармаси б̲лими
қувватлаш
дастурларини
харажатларни қоплаш учун бериладиган
Бола туғилганда
субсидиялаш. Амалга ошириш
пуллик компенсация
бериладиган
учун масъуллар
Моддий ёрдам: мактаб ̲қувчиларига бепул
• Хотин-қизлар қ̲митаси
нафақа
қишки кийим-бош, жамоат транспортидан
Ҳомиладорлик ва
Ёшлар тадбиркорлигини
фойдаланиш, озиқ-овқат, дори-дармонлар
туғиш нафақаси
ривожлантириш б̲йича
Ижтимоий таъминот хизматлари
Ишлаётган
ёш
республика комиссияси
болали (2 ёшгача)
оналар
учун
нафақа
Вақтинча меҳнатга
лаёқатсизлик
нафақаси
Манба: расм муаллифлар томонидан тайёрланган.
* Туман даражасига киради.
** Ишсизлик нафақалари бу ерда ижтимоий суғурта ва меҳнат бозори дастурларига киритилган. Бунинг сабаби, назарий жиҳатдан,
улар бадал т̲ловларига асосланади, амалда эса бадал т̲ловларига асосланган ва солиқ ҳисобидан молиялаштириладиган
дастурлар ̲ртасидаги чегара аниқ эмас: меҳнат бозорида норасмийликнинг кенг тарқалганлиги туфайли нафақа олиш ҳуқуқига эга
б̲лган ишсизларнинг баъзиларигина бадал т̲ловларини амалга оширган, шунингдек, нафақалар, асосан, иш стажига ёки бадал
т̲ловлари тарихига эга б̲лмаганларга т̲ланади.
*** Солиқ ҳисобидан молиялаштириладиган ушбу кичик дастурлар ҳисоботнинг кейинги бобларида муҳокама қилинмайди.
16
2. МАМЛАКАТ КОНТЕКСТИ
Ушбу б̲лимда умумий тенденциялар асосий ижтимоий-иқтисодий ва демографик к̲рсаткичлар;
иқтисодий тузилма ва ̲сиш; меҳнат бозори ва бандлик; даромадлар б̲йича камбағаллик даражаси
к̲рсаткичлари кесимида к̲риб чиқилган. Асосий к̲рсаткичлар, шунингдек, 3-иловада келтирилган.
2Ǥ1 Умумий тенденциялар
Совет Иттифоқи парчаланиб кетганидан с̲нг
1991 йилда мустақилликка эришгач, Ўзбекистоннинг
режалаштирилган иқтисодиётдан бозор иқтисодиётига ̲тиши инфляция ва шахсий жамғармаларни
й̲қотишнинг юқори даражаси туфайли дастлаб турмуш даражасига салбий таъсир к̲рсатди. Бироқ с̲нгги
15 йил ичида, бутун мамлакат б̲йича бир хилда б̲лмаса-да, к̲плаб оила х̲жаликларининг турмуш
шароитлари анча яхшиланди. Камбағалликнинг маҳаллий белгиланган чизиғидан паст даражада ҳаёт
кечирувчи аҳоли улуши (озиқ-овқат истеъмолининг минимал даражаси киши бошига кунлик 2100
килокалорияга эквивалентликда ̲лчанган) 2002 йилдаги 24,3%дан 2014 йилда 13,7 %га ва 2017 йилда
11,4 %га тушиб, қарийб, икки баробарга қисқарди (ОТБ, Асосий статистикалар серияси; ва 3-илова). Беш
ёшгача б̲лган болалар ̲лими даражаси 1994 ва 2014 йиллар оралиғида деярли 44 фоизга камайган ва
ЮНИСЕФ маълумотларига к̲ра, 2016 йилда 1000 нафар тирик туғилган бола ҳисобидан 24,1 ни ташкил этган
(ЮНИСЕФ, 2017)11 . Г̲даклар
̲лими коэффициенти
2017 йилда
11,5 ни ташкил этган
(3-илова).
Мамлакатдаги инсон потенциали тараққиёти индекси 2000 йилдаги 0,595 дан 2017 йилда 0,710 гача
к̲тарилиб, мамлакатни инсон потенциалининг ривожланиши б̲йича юқори тоифага киритди: у 189
мамлакат ва ҳудудлар орасида 105-̲ринни эгаллаб турибди (БМТТД, 2019а; БМТТД, 2019б). Ушбу ижобий
тенденция туғилишда кутиладиган умр давомийлиги ва
̲қиш йилларининг
̲ртача давомийлиги
яхшиланганини акс эттиради. Ўзбекистонда туғилишда кутиладиган умр давомийлиги 1990 йилдан 2017
йилгача б̲лган давр мобайнида ошди ва ҳозирги кунда ̲ртача 71,4 ёшни ташкил этади (аёллар учун 74,2
ёш, эркаклар учун 68,6 ёш)12.
2Ǥ2Ǥ Аҳоли таркиби
32 миллиондан ортиқ аҳолига эга Ўзбекистон Марказий Осиёдаги аҳоли энг зич жойлашган мамлакатдир.
Мамлакат аҳолиси, шунингдек, нисбатан ёш б̲либ, ̲ртача ёш 2017 йилда 28,5 ёшни ташкил этган.
Аҳолининг қарийб 45 фоизи 25 ёшдан 54 ёшгача б̲лганлар гуруҳига, 18,5 фоизи эса 15о24 ёшдагилар
гуруҳига мансуб.
3-расм͘ Ўзбекистонда аҳолининг ёш таркиби13
Манба: Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қ̲митаси.
11 Турли ифодалар қ̲лланилгани сабабли, бу к̲рсаткич
3-иловада Давлат статистика қ̲митаси томонидан тақдим этилган
к̲рсаткичга қараганда юқори.
12 Ўша манба.
13 Ушбу расмда 1991 ва 2017 йилларда аҳолининг ёш таркиби гендер нисбатдан к̲рсатилган (қизил - аёл, к̲к - эркак)
17
Миллий статистика маълумотларига к̲ра, 2017 йилда аҳолининг 30,1 фоизи меҳнатга лаёқатли ёшга
етмаган, 9,4 фоизи эса меҳнатга лаёқатли ёшдан ошган бир пайтда, 60,5 фоизини меҳнатга лаёқатли
ёшдагилар ташкил этган (эркаклар учун 18-59 ёш; аёллар учун 18-54 ёш). Меҳнатга лаёқатли ёшдаги аҳоли
улушининг ошиши баробарида қарамликнинг умумий коэффиценти, яъни қарамоқда б̲лган ёш болалар
ва кексаларнинг меҳнатга лаёқатли ёшдаги шахсларга нисбати 1990 йилдаги 81,1 фоиздан 2017 йилда атиги
48 фоизгача пасайган (Жаҳон банки, 2019а). Шу тариқа, Ўзбекистон Ηдемографик имкониятлар ойнасигаΗ
эга, чунки аҳолининг аксарияти меҳнатга лаёқатли ёшда б̲либ, мамлакат иқтисодиётига фаол ҳисса қ̲ша
олади. 2015 йилдан 2030 йилгача меҳнат бозорига қ̲шимча равишда 4,3 миллион киши кириб келиши
кутилмоқда, бунинг натижасида Ўзбекистоннинг меҳнатга лаёқатли аҳолиси сони 23,3 миллионга қадар
ошади (3-расм) 14. Бу, демографик дивиденддан олинадиган қ̲шимча потенциал фойдалар билан бирга
мамлакатнинг қарамлик коэффицентини янада пасайишига олиб келади15 . (Меҳнатга лаёқатли ёшдаги
аҳоли сони тахминан
2040 йиллардан пасая бошлаши кутилмоқда, бу қарамлик коэффиценти
тенденциясининг ̲згаришини англатади ва пенсия тизимининг узоқ муддатли барқарорлигига таъсир
қилади (4-расм)) Бироқ ушбу демографик дивиденддан манфаат к̲риш аҳолининг овқатланиши, соғлиги,
таълими ва к̲никмаларини ривожлантиришга й̲налтирилаётган бугунги ва келгусидаги инвестицияларга,
шунингдек, иқтисодий ислоҳотлар дастурларининг ̲сиб келаётган меҳнатга лаёқатли ёшдаги аҳоли учун
иш ̲ринлари яратишда муносиб ва самарали имкониятларни таъминлашга қай даражада қодир эканлигига
боғлиқ б̲лади.
Расм 4. Ўзбекистон аҳолиси: асосий ёш гуруҳлари ва
қарамлилик нисбати б̲йича, 1990-2050 йй (фоизларда)͘
0-14 (left-hand scale)
65+ (left-hand scale)
15-64 (left-hand scale)
Dependency ratio (right-hand scale)
40
100
80
30
60
20
40
10
20
0
0
1990
2000
2010
2020
2030
2040
2050
Манба: CODI муаллифларининг Бирлашган Миллатлар Ташкилоти
демографик прогнозларига асосланган ҳисоб-китоблари.
Изоҳ: (а) 1990-2010 йиллардаги аҳоли сони ҳисоб-китобларга к̲ра
белгиланган, 2020-50 йиллардаги аҳоли сони эса, 2018 йил 1 июль ҳолатига
к̲ра прогнозларнинг ̲ртача варианти асосида берилган; (б) қарамлилик
коэффициенти - 15 ёшдан кичик ёки 64 ёшдан катта б̲лган қарамоғидаги
шахсларнинг меҳнатга лаёқатли ёшдаги (яъни 15-64 ёш) аҳолига нисбати.
2Ǥ3 Иқтисодиёт
Мустақилликка эришгач, Ўзбекистон ҳукумати иқтисодий ислоҳотларни босқичма-босқич амалга ошириш
й̲лини танлади. 90-йилларнинг бошида импорт ̲рнини босувчи саноатни ривожлантиришга устувор
аҳамият берилди. Бу валюта назорати ва устувор саноат лойиҳаларига давлат инвестицияларни
й̲налтириш сиёсати билан қ̲ллаб-қувватланди. Асосий товарларни ишлаб чиқариш, нарх белгилаш ва
экспорт қилишни режалаштириш марказлашган тарзда амалга оширилар эди (Tsereteli, 2018). Ҳукумат,
14
23,32 миллион (2030) - 19 миллион (2015) = 4.3 миллион к̲ринишида ҳисобланган
15
БМТ жамғармаси аҳоли соҳасидаги демографик дивидендни “аҳолининг ёш таркиби ̲згариши натижасида, асосан, меҳнатга
лаёқатли ёшдаги (15 дан 64 ёшгача) аҳоли улуши меҳнатга лаёқатли б̲лмаган аҳоли (14 ёшгача ва 65 ёшдан катта) улушидан
ошиб кетганда юзага келиш мумкин б̲лган иқтисодий ̲сиш потенциали” сифатида таърифлайди. (UNFPA, 2019).
18
шунингдек, энергия ва ёқилғи нархлари, шаҳар транспорти ва асосий қишлоқ х̲жалик маҳсулотлари
устидан назоратни сақлаб қолди. Ушбу саъй-ҳаракатларга қарамай, 1993 йилда рубл зонасида бино
қилинган иқтисодиётнинг қулаши натижасида мамлакат т̲рт хонали рақам билан ифодаланувчи
инфляцияга дуч келди. Макроиқтисодий ислоҳотлар жорий қилинди ва хусусийлаштириш дастури
бошланди. 1995 йилга келиб, кичик корхоналар, енгил саноат корхоналари ва хизмат к̲рсатиш соҳасининг
аксарияти хусусийлаштирилди. Йирик корхоналарни хусусийлаштириш 1995 йилда бошланди, аммо бу
нисбатан паст суръатларда амалга оширилди, шунингдек, давлат юқори даромадли корхоналарга эгалик
қилиш ҳуқуқини ̲зида сақлаб қолди.
1990-йилларнинг охирида макроиқтисодий барқарорликка эришилди ва иқтисодий ̲сиш тикланди.
Расмий статистик маълумотларга к̲ра, 2001 йилдан 2016 йилгача иқтисодиёт йилига ̲ртача 7 фоизга ̲сди
ва бу даврда аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) миқдори икки баравар ошди. 2017 йилда
Ўзбекистон иқтисодиёти нисбатан секин суръатда ̲сиб, 5,3 фоизни ташкил этди (5-расм). Умуман олганда,
ижтимоий ривожланиш иқтисодий ривожланишдан ортда қолди ва камбағаллик к̲рсаткичлари пасайган
б̲лса-да, бу жараён кутилганидан к̲ра секин суръатда борар эди.
5-расм͘ 1988-2017 йилларда Ўзбекистонда иқтисодий ̲сиш суръатлари
Манба: TheGlobalEconomy.com, Жаҳон банки
1990-йилларнинг бошларида қишлоқ х̲жалиги реал ишлаб чиқаришда устунлик қилди ва 1991 йилда ялпи
ички маҳсулотнинг 37 фоизини ташкил қилди; аммо 2017 йилга келиб, ушбу улуш 18,5 фоизгача пасайди.
Шунга қарамай, пахта етиштириш ва ундан олинадиган солиқ тушумлари даромаднинг катта қисмини
ташкил этиб келмоқда. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши с̲нгги 20 йил ичида, тахминан, 20 фоиз
атрофида ̲згариб турди, 2017 йилга келиб эса ушбу к̲раткич ЯИМнинг 22,2 фоизини ташкил этди16. Ялпи
ички маҳсулотда хизматлар улуши 1993 йилдаги 20 фоиздан деярли икки баравар ̲сди (Taub, Zettelmeyer,
1998) ва 2017 йилда 38,1 фоизга етди17.
1990-йилларда йирик колхозлар хусусийлаштирилганидан с̲нг, к̲п одамлар вақтинча ёки доимий иш
излаб, қишлоқ ҳудудларидан шаҳарларга кела бошлади. Шунингдек, мамлакатда атроф-муҳитнинг
ёмонлашиши оқибатида ички миграция юзага келди. Орол денгизи минтақасидаги нохуш экологик вазият
фонида маҳаллий аҳолининг Тошкент вилоятига к̲чиб ̲тишига ёрдам берилди (Kalanov, 2008). Афсуски,
статистика тизими ички миграциянинг сабабларини аниқлашга имкон бермайди (БМТТД ва GPSE, 2008),
чунки у ишчи кучи ҳаракатининг оз қисминигина қайд қилади ва бир жойдан иккинчи жойга к̲чиб ̲тиш
16 Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қ̲митаси маълумотлари
17 Ўша манба.
19
билан бошқа турдаги меҳнат миграцияси, масалан мавсумий ва маятник принципида ишлайдиган меҳнат
миграциясини фарқламайди.
Бандлик учун муносиб имкониятларнинг й̲қлиги ташқи меҳнат миграциясига ва бунинг натижасида
мамлакатга катта оқимдаги пул ̲тказмалари кириб келишига олиб келди. Ўзбекистон Марказий банкининг
маълумотларига к̲ра, "2002-2006 йилларда расмий пул ̲тказмаларининг йиллик оқими беш бараварга
ошиб, 1,4 миллиард АҚШ долларини ёки 2006 йилда ялпи ички маҳсулотнинг 8,2 фоизини ташкил этди."
(Holzhacker, 2018). 2017 йилда пул ̲тказмалари ҳажми 2,7 миллиард АҚШ долларини ташкил этди ва бу
Ўзбекистонни пул ̲тказмалари б̲йича Европа ва Мустақил Давлатлар Ҳамд̲стлиги (ЕМДҲ) мамлакатлари
рейтингининг биринчи ̲нлигига киритди (UNECE, 2017).
Ички ва ташқи меҳнат муҳожирларига яхшироқ шарт-шароитлар яратиш учун ҳукумат махсус
агентликларни ташкил этди, дастурларни ишлаб чиқди ва меҳнат муҳожирларини к̲проқ ҳимоя қилиш
мақсадида қабул қилувчи мамлакатлар билан музокараларни бошлади. Миграциянинг асосий сабаблари
(яъни муносиб бандлик имкониятлари й̲қлиги ва минтақавий тафовутлар)
2017-21 йилларга
м̲лжалланган Миллий тараққиёт стратегиясида белгиланган иқтисодий ислоҳотлар дастурида муҳим ̲рин
тутади.
С̲нгги ̲н йилликда хусусий секторни ривожлантириш сиёсатнинг устувор й̲налиши б̲либ келди. Давлат
статистика қ̲митасининг маълумотларига к̲ра, 2017 йилда нодавлат сектор ялпи ички маҳсулотнинг 81
фоизини ташкил этди18 . Р̲йхатга олинган ноаграр кичик ва ̲рта корхоналар19 сони барқарор ̲сиб
бормоқда ва 2016 йилдаги 225 мингтага нисбатан 2017 йилда 230 мингтани ташкил этди. Йирик
корхоналарнинг давлат мулкчилигидан чиқарилиши баробарида кичик ва ̲рта бизнесни ривожлантиришга
урғу берилди. Давлат сектори
2016 йилда ялпи ички маҳсулотнинг тахминан 19 фоизи ва ишчи
̲ринларининг 18 фоизини ташкил қилди (Холжакер, 2018).
“Давлат корхоналарини ва устав фондида давлат улуши устувор б̲лган бошқа юридик шахсларни
трансформация қилиш дастури”20 да эълон қилинганидек, хусусийлаштириш тенденцияси бундан кейин
ҳам давом этади. Давлат-хусусий шерикликнинг айниқса инфратузилма лойиҳаларини амалга оширишда
қ̲ллаб-қувватланиши кутилмоқда. Шунга қарамай, давлат мулкида қолиши керак б̲лган бир қатор
корхоналарга хусусийлаштириш жараёни татбиқ этилмайди.
Ўзбекистон ҳукуматининг мақсади саноат ва қишлоқ х̲жалиги соҳаларини модернизациялаш ва
диверсификация қилиш, рақобатбардошликни ошириш орқали янада мувофиқлаштирилган минтақавий ва
ижтимоий ривожлантиришга эришиш, шунингдек, давлатнинг иқтисодиётдаги иштирокини камайтиришга
ҳамда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни рағбатлантиришга олиб келувчи институционал ва
таркибий ислоҳотларни амалга оширишдан иборат. Шу муносабат билан яқинда қабул қилинган бир қатор
дастурлар молия манбаларидан фойдаланиш имконини тақдим этувчи ҳамда микро, кичик ва ̲рта
корхоналар салоҳиятини мустаҳкамлашни назарда тутувчи турли ёрдам дастурлари воситасида ёшлар ва
аёллар ̲ртасида оилавий ва бошқа турдаги тадбиркорликни қ̲ллаб-қувватлашга қаратилган
18 Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қ̲митаси маълумотлари https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/3213-
19
21-50 нафар ишчига эга корхонлар - кичик ва ̲рта корхоналар, 1-20 нафар ишчига эга корхоналар - микрокорхоналар сифатида
таърифланади.
20 Ўзбекистон Республикаси Президентининг
2018 йил
12 майдаги
“Давлат активларини бошқариш тизимини янада
такомиллаштириш чора-тадбирлари т̲ғрисида”
3720-сонли қарори. Қаранг: www.uzreport.news/politics/v-uzbekistane-
20
2Ǥ4 Бандлик ва меҳнат бозори
2018 йилги миллий тадқиқот натижаларига к̲ра21 , Ўзбекистоннинг меҳнатга лаёқатли ёшдаги аҳолиси
умумий аҳолининг 57 фоизини ташкил қилган бир вақтда, умумий аҳолининг 44 фоизи иқтисодий фаол,
яъни иш билан банд ёки иш излаётганларга т̲ғри келади (6-расм). Тадқиқот маълумотларининг
к̲рсатишича, меҳнатга лаёқатли ёшдаги аҳолининг 77 фоизи иқтисодий фаол ҳисобланади (6-расм), ̲з
навбатида, иқтисодий фаол аҳолининг 91 фоизи иш билан таъминланган, аммо уларнинг атиги 37
фоизигина расмий секторда банддир.
Турли манбалардан олинган ахборотларда бандлик ва ишсизлик т̲ғрисидаги маълумотлар бир-биридан
фарқланади, аммо умумий тенденциялар ишсизликнинг, айниқса, ёшлар орасида ̲сиб бораётганини,
қишлоқ ҳудудлари ва кам ривожланган минтақаларда аҳолини иш билан таъминлашда аёллар
иштирокининг пастлиги (эркакларлар умумий сонининг 73,9% билан солиштирганда аёллар умумий
сонининг 33,1 фоизи) (БМТТД, 2018) ҳамда иш билан таъминлаш имкониятларининг чекланганлигини
к̲рсатмоқда. Аҳолисининг чорак қисми 14 ёшгача, деярли 20 фоизи 15 ёшдан 24 ёшгача б̲лганларни
ташкил этгани ҳолда мамлакат ҳар йили меҳнат бозорининг қарийб 450 000-500 000 нафар янги
иштирокчилари учун муносиб иш ̲ринларини яратиш борасида жиддий муаммоларга дуч келмоқда.
Юқорида айтиб ̲тилганидек, ишга жойлашиш имкониятлари ва муносиб иш жойларининг мавжуд
эмаслиги нафақат ишсизларнинг р̲йхатга олинган сонида, балки норасмий бандлик ва миграцияда ҳам акс
этади, яъни айнан меҳнатга ҳақ т̲лашнинг паст сифати ва имкониятлари ижтимоий жиҳатдан заиф
аҳолининг к̲пчилиги учун муаммо б̲либ ҳисобланади. Иш билан таъминланганларнинг 58,5 фоизи
норасмий секторда ишлайди. Норасмий бандликнинг энг юқори улуши (80 фоиз) қишлоқ х̲жалиги
секторига т̲ғри келади (БМТТД, 2017а). ХМТнинг норасмий иқтисодиёт т̲ғрисидаги с̲нгги маърузасида
Ўзбекистон умумий меҳнат билан бандликнинг 50 дан 74 фоизгача б̲лган қисми норасмий бандликка т̲ғри
келадиган давлатлар гуруҳига жойлаштирилган, бу Марказий Осиёнинг бошқа давлатларидаги даража
билан деярли бир хил
(ХМТ,
2018б). Жаҳон банкининг
2019 йилги ҳисоботида таъкидланишича,
Ўзбекистонда бизнесни р̲йхатга олиш нисбатан осон, (“Бизнес юритиш” рейтингида бизнесни бошлаш
б̲йича мамлакат дунёда 12-̲ринни эгаллайди), аммо норасмий т̲сиқлар, белгиланган нормаларнинг
шаффоф эмаслиги ва мулк ҳуқуқларининг етарли даражада ҳимоя қилинмаслиги иқтисодиётдаги
норасмийликнинг ошишига замин яратувчи ва иқтисодий
̲сишни чекловчи муҳим омил б̲либ
ҳисобланади (Жаҳон банки, 2018а; Жаҳон банки, 2019c).
Меҳнат ва бандлик муносабатлари вазирлигининг (БММВ) маълумотларига к̲ра, 2017 йилда ишсизлар
сони 837 минг кишини ташкил қилган б̲либ, уларнинг жуда оз қисми - 14,400 нафаригина (тахминан 1,7
фоиз) - бандликка к̲маклашиш марказларида иш қидирувчилар сифатида р̲йхатга олинган, холос (ЎҲ,
2017). Норасмий маълумотларга к̲ра, р̲йхатдан ̲тиш даражасининг пастлиги сабаби асосан бандликка
к̲маклашиш марказлари томонидан таклиф этилаётган б̲ш иш жойларида иш ҳақининг камлиги ва
ишсизлик б̲йича нафақа т̲ловларининг пастлиги билан изоҳланади, натижада ишсиз шахслар р̲йхатдан
̲тиш учун талаб этиладиган саъй-ҳаракатлар олинадиган фойдани қопламайди, деб баҳолайдилар. Шунга
қарамай, ҳисоб-китобларга к̲ра, иш билан банд б̲лган аҳолининг қарийб 40 фоизи кафолатланмаган
бандлик шароитида меҳнат қилади, яъни улар ёки ̲з ҳисобидан (бошқа ишчиларни жалб қилмасдан ̲зини
̲зи банд қилган), ёки иш ҳақи т̲ланмайдиган оила аъзолари сифатида ишламоқдалар: 2018 йилги
маълумотларга к̲ра, иш билан таъминланган эркакларнинг 39,3 фоизи ва аёлларнинг 41,1 фоизи
кафолатланмаган бандлик шароитида меҳнат қилган (Жаҳон банки, 2019б).
21 Ўзбекистон Республикаси Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги ҳузуридаги Республика бандлик ва меҳнатни муҳофаза
қилиш илмий маркази,
2018
й.
or
organizations/structure/242). Тадқиқотнинг асосий мақсади иқтисодиётнинг норасмий секторида банд б̲лганлар ва ишсизлар
сонини аниқлашдан иборат эди. Ушбу ижтимоий тадқиқот Тошкент шаҳар, Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятларнинг
62 та туман ва шаҳарларида ̲тказилди. Тадқиқот доирасида 310 та фуқароларнинг ̲зини ̲зи бошқариш органлари
(маҳаллалар)да истиқомат қилувчи 3 100 та оила х̲жалигидан 16 425 нафар киши иштирок этди.
21
6-расм͘ Ўзбекистонда ишчи кучи ва иқтисодий фаол аҳоли
Иқтоисодий фаол аҳоли
Йил ̲ртача аҳолиси
(14 641 676 киши)
Расмий
(32 956 099 киши)
Иш
тармоқда
қидираёт
бандлар
Иқтисодий
ган аҳоли
5508565
Қолган
фаол аҳоли
1368576
38%
аҳоли
Меҳнат
14641676͙
9%
14126516
ресурслари
Бандлар
43%
Норасми
й
Нофаол
тармоқда
аҳоли
бандлар
4187907
7764535
13%
53%
Манба: Давлат статистика қ̲митаси, 2018 й.
2016 йилда Ўзбекистон “Ёшларни ривожлантириш индекси”да 183 мамлакат орасида 53-̲ринни эгаллади22
ва худди шу индекс доирасида бандлик имкониятлари б̲йича энг паст баллни қ̲лга киритди. Таҳлилларга
к̲ра, 2017 йилда Ўзбекистондаги ёши 15-24 оралиғида б̲лган ёшларнинг тахминан 14,6 фоизи ишсиз эди
(бироқ яна бир бор шуни таъкидлаш керакки, турли манбалардан олинган ахборотларда ишсизлик
т̲ғрисидаги маълумотлар бир-биридан фарқланади) Ёшлар учун иш билан таъминланиш имкониятлари
даражасининг пастлиги иқтисодиётнинг турли соҳаларида ̲сиш суръати бир хил эмаслигини, минтақавий
тафовутлар ва муносиб иш жойларининг етишмаслигини акс эттиради. Олий таълим муассасаларида
таълим олаётганлар улуши 9 фоизни ташкил этади, давлатнинг таълимга ажратган харажатлари эса ялпи
ички маҳсулотнинг 6,4 фоизи даражасида нисбатан барқарорлигича қолган23.
Ўзбекистон ҳукумати чекланган шаҳар, қишлоқ ва чекка ҳудудлардаги ёшлар учун расмий ва норасмий
таълим олиш имкониятларини яратиш, шунингдек, меҳнат бозорига жалб қилиш орқали қ̲ллаб-
қувватлашга қаратилган саъй-ҳаракатларни жадаллаштириш зарурлигини тан олади24. Ёшларни қ̲ллаб-
қувватловчи асосий сиёсий чоралар қаторига ёшларга оид давлат сиёсати25 , ёшларни уй-жой билан
таъминлаш дастури ва ΗЁшлар - келажагимизΗ ёшларни иш билан таъминлаш дастури киради.
Аёлларнинг меҳнат бозорида иштирокининг нисбатан пастлиги ҳам тан олинган. Ҳисоб-китобларга к̲ра,
2016 йилда меҳнатга лаёқатли ёшдаги аёлларнинг атиги 14 фоизи т̲лиқ ставкали иш билан банд б̲лган
(Holzhacker, 2018) б̲лса, 2018 йилда барча иш билан банд б̲лган аёлларнинг 40 фоиздан ортиғи ̲зини ̲зи
банд қилган ёки ҳақ т̲ланмайдиганган оилавий ишларда (яъни кафолатланмаган бандлик) ва 32 фоизи эса
қишлоқ х̲жалигида банд б̲лган (Жаҳон банки, 2019б). Демак, меҳнат билан бандлик соҳасида аёллар
иштироки даражасининг пастлиги ва кафолатланмаган бандликка сабаб б̲лаётган бир нечта ̲заро боғлиқ
омиллар мавжуд б̲лиши мумкин. С̲нгги йигирма йил ичида аҳоли сонининг ошиши ва молиялаштириш
ҳажмининг пасайиши болалар муассасалари хизматларидан фойдаланиш имкониятларининг камайишига
олиб келди, бу эса к̲п ҳолларда туғруқ таътилидан кейин ишга қайтишни истаган аёллар учун т̲сиқ б̲либ
хизмат қилади. Бундан ташқари, ҳомиладорлик ва туғруқ учун т̲ловларни т̲лаш иш берувчининг
22 Ёшлар ривожланиш индекси 18 та к̲рсаткичдан иборат б̲лган индекслар мажмуи б̲либ, бу к̲рсаткичлар мажмуи орқали 183
та мамлакатда ёшлар ривожланишининг к̲п қиррали такомили даражаси баҳоланади. У ёшларнинг таълим, саломатлик ва
фаровонлик, бандлик ҳамда сиёсий ва фуқаролик жараёнларида иштирок этиш имкониятларини баҳолашнинг беш соҳасига
эга. Ёшлар ривожланиш индексида 15 ёшдан 29 ёшгача б̲лганлар ёшлар деб белгиланади, бунда айрим мамлакатлар ва
халқаро институтлар ёшларни турлича белгилайдилар. (Commonwealth Secretariat, 2016).
23 Жаҳон банкининг “Ўзбекистон: таълим тизимини баҳолаш” т̲ғрисидаги ҳисоботи, 2018 й., декабрь
24 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 5 июлдаги “Ёшларга оид давлат сиёсати самарадорлигини ошириш ва
̲збекистон ёшлар иттифоқи фаолиятини қ̲ллаб-қувватлаш т̲ғрисида” 5106-сонли фармони. Қаранг: www.lex.uz/docs/3255685.
25 Ўзбекистон Республикасининг 2016 йил 14 сентябрдаги “Ёшлар сиёсати т̲ғрисида” ЎРҚ-406-сонли Қонуни Ўзбекистон
Республикасининг 1991 йил 20 ноябрдаги “Ўзбекистон Республикасида ёшларга оид давлат сиёсатининг асослари т̲ғрисида”
№429-XII сонли Қонуни ̲рнига қабул қилинган. (www.lex.uz/docs/140883).
22
зиммасига тушади, бу эса расмий сектор иш берувчилари репродуктив ёшдаги аёлларни ёллашни
истамасликларини билдиради. Аёлларнинг гендер вазифаларига нисбатан мавжуд б̲лган ижтимоий
меъёрлар ва муносабатлар аёлларнинг меҳнат бозоридаги иштирокига янада т̲сқинлик қилади. Масалан,
2016 йилда ̲тказилган
“Ўтиш давридаги ҳаёт” тадқиқотида аёл
(85 фоизи) ва эркак
(76 фоизи)
респондентларнинг аксарияти тадбиркор аёллар бизнесда эркаклар каби бирдай компетентли деб
ҳисоблашига қарамай, ҳар икки жинс вакилларининг 80 фоизи анъанавий оилавий тартибни, яъни эркак
ишлайдиган, аёл оила ва болаларга ғамх̲рлик қиладиган тузилмани маъқуллашди. (ЕТТБ, 2016).
2Ǥ5 Уй хўжаликлари даромадлари, камбағаллик ва ижтимоий заифлик
Аҳолининг турмуш даражаси т̲ғрисида кенг қамровли ва доимий равишда омма учун очиқ б̲лган
маълумотларнинг й̲қлиги шароитида26 уй х̲жаликларининг даромадлари, камбағаллик ва ижтимоий
заифлик б̲йича фақат узуқ-юлуқ маълумотларни топиш мумкин. Булар, асосан, уй х̲жаликлари бюджети
б̲йича Давлат статистика қ̲митаси томонидан
̲тказилган расмий тадқиқот натижасида олинган
жадваллардан иборат27.
Миллий статистика маълумотларига к̲ра, камбағалликнинг маҳаллий белгиланган чизиғидан пастда ҳаёт
кечирувчи аҳоли улуши 2001 йилдаги 27,5 фоиздан 2017 йилда 11,9 фоизгача, яъни икки баравардан
зиёдроққа камайди
(7-расм). Бироқ камбағалликнинг маҳаллий белгиланган чизиғи кунига
2100
килокалорияга тенг минимал миқдордаги озиқ-овқат истеъмоли қийматига асосланади. 2001 йилда
̲рнатилган камбағалликнинг маҳаллий белгиланган ̲лчови мамлакатда камбағаллик даражасининг
к̲лами, чуқурлиги ва динамикасини т̲лиқ қамраб ололмаслиги тобора англашилмоқда. Минимал
истеъмол саватчаси қийматини унга нафақат озиқ-овқат маҳсулотлари, балки базавий хизматлар учун
харажатларни ҳам киритган олган ҳолда қайта к̲риб чиқишга ҳаракатлар қилинди. Ҳозирда Иқтисодиёт
вазирлиги ва Соғлиқни сақлаш вазирлиги 2020 йилнинг охирига қадар тақдим этилиши кутилаётган,
нисбатан камроқ чеклов ̲рнатилган минимал истеъмол саватчаси б̲йича янги таклиф устида ишламоқда.
7-расм͘ Ўзбекистонда камбағаллик даражаси (фоиз ҳисобида)
30
25
20
15
10
5
0
Манба: Давлат статистика қ̲митаси, 2020 йил.
Камбағаллик даражасини баҳолаш б̲йича аввал тақдим этилган маълумотлар қишлоқларда камбағаллик
даражаси юқорилиги, шунингдек, минтақалар ̲ртасида тафовут мавжудлигидан далолат беради28 .
Болалар ̲ртасида камбағаллик даражаси миллий камбағалликнинг ̲ртача даражасидан юқори29: яқинда
26 Аҳолини р̲йхатга олиш с̲нгги марта 1989 йилда ̲тказилган
28 Қаранг: масалан, IMF (2008)нинг 2000-2007 йилларга доир маълумотлари.
29 Қаранг: масалан, Жаҳон банки тадқиқоти натижалари (World bank, forthcoming (b)), унда умумий камбағаллик даражаси 9,6%
ва 14 ёшгача б̲лган болалар учун 11,8 % деб келтирилган. Мазкур натижалар 2018 йил маълумотларига ҳамда харид лаёқати
паритети б̲йича ҳисоблаб чиқилганда аҳоли жон бошига кунига 3,2 АҚШ доллари миқдорига т̲ғри келувчи истеъмолга
асосланган камбағаллик чизиғи чегарасига таянади.
23
̲тказилган тадқиқот шуни к̲рсатдики, болаларнинг тахминан 57 фоизи ойига 276, 450 с̲м (тахминан 33
АҚШ доллари)дан кам б̲лган маблағ эвазига кун кечирмоқда (L2CU, 2018), бу эса оилаларнинг моддий
ҳолатини ҳисобга олган ҳолда тақдим этилувчи кам таъминланганлик нафақасини тайинлаш учун
белгиланган нафақа олиш ҳуқуқи мавжуд оилалар даромадининг бошланғич миқдорига тенг (ЮНИСЕФ,
2019а). Ишлаётган аҳоли орасида ҳам камбағаллик салмоқли даражада хавфга эга. Айниқса, даромади
минимал иш ҳақининг 2017 йилда ойига 172 240 с̲м (тахминан 21 АҚШ доллари) этиб белгиланган
миқдорига30 яқин б̲лганлар учун.
Яқинда ̲тказилган тадқиқот асосан кам таъминланган ва ижтимоий заиф оила х̲жаликларига хос б̲лган
тавсифларни тақдим этади. Бундай оила х̲жаликлари қаторига, одатда, қарамоғида к̲п киши, айниқса ёш
болалар б̲лганлар; оила аъзолари орасида сурункали касаллиги ёки ногиронлиги мавжуд б̲лганлар;
томорқаси ёки чорва моллари й̲қлиги сабабли барча озиқ-овқат маҳсулотларини сотиб олишга мажбур
б̲лган оила х̲жаликлари; катталар вақтинчалик ишда ишлашга мажбур б̲лган оила х̲жаликлари. Ушбу
муаммони ҳал қилишнинг энг кенг тарқалган қисқа муддатли стратегияси - чет элга, асосан Россияга,
вақтинча меҳнат миграцияси ҳисобланади. Муаммони ҳал қилишнинг узоқ муддатли механизмларига
келсак, ёшлар ва меҳнатга лаёқатли катта ёшлилар олий маълумотга эга б̲лиш - камбағалликнинг олдини
олиш ёки ундан қутулишнинг асосий й̲ли, деб биладилар (Жаҳон банки, 2018б). Бироқ кам даромадга эга
аксарият кам таъминланган оилалар ̲з аъзоларини олий ̲қув юртларига юбора олмайдилар: ижтимоий
ёрдам оладиган оилаларнинг 61 фоизи буни муаммо деб ҳисоблайдилар (Жаҳон банки, (б)).
2Ǥ6 Хулоса ва муҳим маълумотлар
2000-йилларнинг ̲рталаридан бошлаб, Ўзбекистон иқтисодий ̲сишнинг барқарор ва изчил суръатларига
эришди. Шунингдек, мамлакатда камбағаллик даражасининг мутлақ к̲рсаткичлари, болалар ̲лими
даражаси ва Инсон тараққиёти индекси каби ривожланишнинг муҳим к̲рсаткичлари салмоқли даражада
яхшиланди. Бироқ иқтисодий ̲сишнинг фойдалари тенг тақсимланмаганлиги, хусусан, қишлоқ ва чекка
ҳудудлар аҳолиси, шунингдек, шаҳарларнинг четки қисмларидаги аҳоли эътиборсиз қолдирилаётгани
белгилари мавжуд. Қишлоқ х̲жалигидаги ислоҳотлар қишлоқ жойларида бандлик миқдори ва сифатининг
пасайишига олиб келди, бунинг натижасида ички ва ташқи миграциянинг катта оқимлари юзага келди.
Буларнинг барчаси, меҳнат бозорига ҳар йили кириб келадиган янги иштирокчилар оқими билан
биргаликда, ̲сиб келаётган меҳнатга лаёқатли аҳолини муносиб иш жойлари билан таъминлашда катта
қийинчиликларни юзага келтирди31. Хусусийлаштириш ҳамда кичик ва ̲рта бизнесни қ̲ллаб-қувватлаш
ишлари амалга оширилганига қарамай, хусусий сектор барча янги иштирокчиларни, шунингдек қишлоқ
жойларидан келган муҳожирларни т̲лиқ банд қила олмади. Ушбу вазиятда меҳнат муҳожирларининг
хориждан, хусусан, Россиядан ж̲натган пул
̲тказмалари к̲п хонадонлар учун маълум даражада
компенсация вазифасини бажарди.
30
2019 йил 1 сентябрдан бошлаб (Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 майдаги 5723-сонли фармонига
мувофиқ) энг кам иш ҳақи тушунчаси ̲рнига учта тушунча киритилди: базавий ҳисоблаш миқдори, пенсияни ҳисоблашнинг
базавий миқдори ва меҳнатга ҳақ т̲лашнинг энг кам миқдори. Президентнинг яна бир фармонида (2019 йил 12 июлдаги 5765-
сонли) меҳнатга ҳақ т̲лашнинг энг кам миқдори 634 880 с̲м, базавий ҳисоблаш миқдори 223 000 с̲м, пенсияни ҳисоблашнинг
базавий миқдори 223 000 с̲мгача оширилиши к̲рсатиб ̲тилган. Мазкур фармонларга мувофиқ, пенсия нафақалари пенсияни
ҳисоблашнинг базавий миқдорига, давлат божи, жарималар ва ҳ.клар ҳисоблашнинг базавий миқдорига боғланган. 5765- ва
5723-сонли фармонларда оилаларга бериладиган нафақалар тилга олинмаган, шунинг учун ушбу нафақалар ҳозирги вақтда энг
кам иш ҳақи ёки бошқа тушунчаларга боғлиқ б̲лмаган ҳолда ҳисобланмоқда.
31 ХМТ муносиб меҳнатнинг бир-бири билан узвий боғлиқ, асосан 4 таркибий қисмдан иборат б̲лган 10 та жиҳатини белгилайди:
иш ̲ринлари яратиш/адолатли даромад келтирувчи фойдали меҳнат; ижтимоий ҳимоядан, айниқса, пенсиялар, соғлиги
ҳолатига к̲ра вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик нафақалари ҳамда ҳомиладорлик ва туғиш нафақаларидан фойдаланиш
имкониятини тақдим этувчи ижтимоий суғурта; меҳнатнинг хавфсиз шароитларини ва расмий шартномаларни назарда тутувчи
меҳнат соҳасидаги ҳуқуқлар; шунингдек, ижтимоий мулоқотдан фойдалана олиш имконияти. Муносиб иш ̲ринларининг
етишмаслиги ушбу таркибий қисмларнинг айримларига ёки ҳаммасига тегишли. Ҳудудлардан олинган маълумотлар шундан
шаҳодат берадики, ишлайдиган аҳолининг аксарияти муносиб иш тоифасига кирмайдиган паст сифатли, кам ҳақ т̲ланадиган
ишларда банд, шу сабабли бу ишлар ишчиларнинг ҳуқуқ ва имкониятларини кенгайтиришга ва ҳаракатчанлигини оширишга
етарли имкон бермайди.
24
Меҳнат бозорига ҳар йили к̲плаб янги иштирокчиларнинг кириб келиши муносабати билан, мамлакат
Ηдемографик дивидендΗдан фойда олиш имкониятига эга. Шундай б̲лса-да, бунга инсон капиталига
тегишли сармоялар киритилиб, етарлича самарали иш ̲ринлари таклиф қилинганидагина эришилади.
Бандлик ва ишсизлик даражасини баҳолашда тафовутлар мавжуд, аммо уларнинг барчаси ёшлар бандлиги
ва меҳнат бозорида аёллар иштироки даражасининг пастлиги, шунингдек, ишчи эркак ва аёлларнинг катта
қисми учун бандлик имкониятлари сифатининг пастлиги (хатарли ва ностандарт бандлик шароитлари)
билан боғлиқ муаммолар борлигидан далолат беради, шунга қарамай, ишчи кучининг ярмидан к̲пи
норасмий секторда ёки (асосан норасмий) миграция билан шуғулланмоқда. Бандлик соҳасида шу каби
муаммоларга дуч келган Ўзбекистон қарамликнинг паст коэффицентини тақдим этаётган “демографик
дивиденд”дан потенциал фойда олишга қодир эмас.
Шу нуқтаи назардан, иқтисодий ̲сишдан келадиган фойдани тенг тақсимлаш ва барқарорликни оширишни
таъминлаш учун ИҲ ва бандлик сиёсатини қай тарзда изчил ва уйғун равишда ишлаб чиқиш лозимлиги
ҳақида савол туғилади. ИҲ билан боғлиқ асосий муаммоларни қуйидагича умумлаштириш мумкин:
Паст сифатли кафолатланмаган ва норасмий бандлик даражасининг юқорилиги меҳнатга лаёқатли
ёшдаги шахслар ва уларнинг оилалари
̲ртасида кафолатланган даромад ва барқарорлик
даражаларининг пастлигидан далолат беради. Бу меҳнатга лаёқатли аҳолининг ижтимоий суғурта
дастурларига бадал т̲лаш ва шу орқали айни вақтда, айниқса, касаллик ҳолатида, ишлаб
чиқаришда жароҳат олганда, меҳнатга қобилиятсизлик вақтида ёки фарзанд к̲рганда ̲з ижтимоий
ҳимоя ҳуқуқларидан фойдаланиш имкониятини қ̲лга киритиш лаёқатига, шу билан бирга,
келгусида ҳам, кексалик ёшида ва боқувчисини й̲қотганлик ҳолатида дастур ва нафақалардан
фойдаланиш ҳамда ушбу вазиятга мослик имкониятига таъсир к̲рсатади.
Меҳнатга лаёқатли ёшдаги аҳолининг бандлик даражаси нисбатан юқори эканлигига қарамай,
р̲йхатга олинган ишсизлар сонининг пастлиги к̲пчиликнинг кам ҳақ т̲ланадиган паст сифатли
ишлар (шу жумладан, қишлоқ х̲жалигида ̲зини ̲зи банд қилиш) ёки бошқа жойга к̲чиб кетишдан
бирини танлашдан бошқа чораси й̲қлигидан далолат беради. Ишсизлик - й̲л қ̲йилиши мумкин
б̲лмаган ҳолат б̲либ ҳисобланади ва бандликка к̲маклашиш марказлари томонидан тақдим
этилаётган иш ̲ринлари учун таклиф этилган иш ҳақи паст даражада б̲лгани сабабли ишсиз
сифатида р̲йхатдан ̲тишга рағбат у қадар кучли эмас, ушбу ҳолат к̲плаб ишсизларнинг р̲йхатдан
̲тиш учун қилинган саъй-ҳаракатлар ̲зини оқламайди, деб ҳисоблашлари учун замин яратади.
Меҳнатга лаёқатли катта ёшдаги аҳолининг бандлик даражаси ва иш ҳақи сифатининг пастлиги
муқаррар аҳолининг катта қисмини ташкил этувчи болалар (аҳолининг 30 фоиздан ортиғи меҳнатга
лаёқатли ёшга етмаган) учун кафолатланмаганлик ва беқарорлик каби билвосита оқибатларни
келтириб чиқаради, бу, ̲з навбатида, болалар учун моддий ёрдам, хавф гуруҳига мансуб оилалар
учун ижтимоий хизматларга б̲лган талабнинг ошишини назарда тутади. Бу, шунингдек, кекса
ёшдаги аҳоли учун даромадлар хавфсизлиги ва тиббий хизмат к̲рсатиш борасида салбий
оқибатларга эга.
Қарамлик даражасининг пастлиги, бир томондан, пенсия жамғармасининг барқарорлиги ва ёшга
доир пенсияларни молиялаштиришга тааллуқли муаммолар у қадар к̲п эмаслигини к̲зда тутади.
Бошқа томондан, агар меҳнатга лаёқатли ёшдаги одамлар меҳнат билан банд б̲лмаса ёки
норасмий секторда ишлаётган б̲лса ёки ижтимоий суғурта билан таъминланмаган норасмий
муҳожирлар б̲лса ёхуд уларнинг иш ҳақи ̲та паст б̲лса, ижтимоий суғурта/пенсия таъминотидаги
жиддий б̲шлиқлар, бадаллар даражасининг пастлиги билан боғлиқ муаммолар, шунингдек,
Пенсия жамғармасининг узоқ муддатли истиқболдаги барқарорлиги билан боғлиқ муаммолар
муқаррар б̲либ к̲ринади. Иқтисодиётда норасмийлик улушининг катта к̲рсаткичга эгалиги
суғурта, соғлиги ҳолати б̲йича вақтинча меҳнатга қобилиятсизлик, ногиронлик нафақаларини,
шунингдек, ҳомиладорлик ва туғруқ нафақаларини қоплашда салмоқли б̲шлиқлар
мавжудлигидан далолат беради, бинобарин, бу меҳнаткашлар ҳуқуқларининг камлиги, шу билан
бирга, солиқлар ҳисобидан молиялаштирилувчи пенсиялар, ҳомиладорлик ва туғруқ
нафақаларининг бюджетга тушадиган юки анча юқори эканилигини к̲рсатади.
Ҳар йили к̲псонли ёшлар меҳнат бозорига кириб келади ва ишсизлик/паст сифатли иш билан банд
б̲лиш хавфига юз тутадилар. Меҳнат бозорида аёлларнинг иштирок этиш даражаси паст ва банд
25
б̲лганларнинг катта қисми кафолатланмаган бандлик билан таъминланган. Ушбу иккала гуруҳга
ҳам меҳнат бозорига кириш борасида ёрдам к̲рсатиш талаб этилади. Ушбу й̲налишда тартиб-
қоидалар ишлаб чиқиш б̲йича ҳаракатлар қилинмоқда. Аммо уларнинг аксарияти тадбиркорликни
ривожлантиришга й̲налтирилган. Бундай чора-тадбирлардан умид қилинадиган натижалар реал
б̲лиши керак, чунки инсон капитали, ижтимоий ва молиявий капитали кам б̲лганлар ̲ртасида
тадбиркорликни ривожлантириш қисқа муддатда турмуш фаровонлигини оширишга ёрдам
бериши мумкин, аммо муваффақиятли тадбиркорлик капиталнинг ҳар учала турларига ва яхши
ташкил этилган бизнесга қ̲ллаб-қувватлаш хизматларига узоқ муддатли сармояларни талаб
қилади. Бандликка к̲маклашиш марказларининг мавжуд тармоғи янги иш бошлаётганлар,
айниқса, ёшлар ва аёллар учун зарур б̲лган ёрдамни таъминлаш учун инсоний имкониятлар ва
бошқа ресурсларга эга ёки й̲қлиги аниқ эмас. Бундан ташқари, кичик тадбиркорларнинг, ҳеч
б̲лмаганда, дастлабки вақтда ҳозирги пенсия тизимининг барқарорлигини таъминлаш учун зарур
б̲лган даражада ижтимоий суғурта бадалларини т̲лаш имконияти номаълум. Бу ишчиларнинг
турли гуруҳларини (тадбиркорларни) миллий ижтимоий таъминот тизимига жалб қилиш учун
табақалаштирилган ёндашувлар зарурлигини англатади. Бундан ташқари, ёшлар орасида касбий
маҳоратнинг етишмаслиги хусусий секторни ривожлантиришда жиддий т̲сиқ б̲либ қолмоқда ва
шунинг учун ёшларнинг касбий маълумотини ошириш мамлакатнинг барқарор ривожланиши учун
зарур б̲лган инсон капиталини таъминлашнинг яна бир устувор й̲налишига айланиши керак.
Камбағалик даражасининг сезиларли даражада пасайишига эришилди, аммо у энг чекланган
минимал истеъмол саватчаси асосида ҳисоблаб чиқилган ва фақат ̲та қашшоқлик даражасини акс
эттириши мумкин. Қашшоқлик ҳолатида б̲лмаган, аммо ноқулай омиллар таъсири олдида заиф
б̲лган уй х̲жаликларининг улуши мониторинги мавжуд эмас. Шунингдек, ̲та даражада чекланган
мазкур минимал истеъмол саватининг қиймати минимал нафақа миқдорларини белгилаш учун
асос сифатида қ̲лланилади, бу эса, ̲з навбатида, нафақа, минимал пенсиялар ва иш ҳақи
миқдорларининг етарли б̲лишига салбий таъсир к̲рсатади.
Камбағаллик ва мамлакатдаги турли хил ИҲ дастурларининг таъсирини мониторинг қилиш учун
мавжуд маълумотларнинг чекланган эканлигидан ташқари, миграция билан боғлиқ статистиканинг
й̲қлиги ҳам иш билан таъминлаш ва ИҲ сиёсатини ишлаб чиқиш ва мониторинг қилишга салбий
таъсир к̲рсатмоқда.
Юқорида айтилганларнинг барчаси Ўзбекистоннинг с̲нгги иқтисодий ̲сиш давридан фойда к̲ра олмаган
аҳолининг катта қисми мавжудлигини ва ИҲ янада кенг қамровли ̲сишга ̲з ҳиссасини қ̲ша оладиган чора-
тадбирлардан бири сифатида тизимли равишда қ̲лланилиши мумкинилигини англатади. Либерализация
ва хусусийлаштиришнинг давом эттирилиши камбағаллик ва ижтимоий заифликни камайтириш учун
етарли б̲лмайди: фуқароларнинг барчаси ̲зларининг ИҲ ҳуқуқларидан фойдалана олиш имкониятига эга
б̲лишлари керак. Ҳозирги вақтда ижтимоий суғурта компоненти т̲лиқ ишлаб чиқилмаган, чунончи
фуқаролар дуч келадиган баъзи хатарлар иш берувчиларнинг жавобгарлиги ва бадалларни к̲зда
тутмайдиган схемалар ёрдамида бартараф қилинмоқда. Бунинг устига, асосан муносиб иш
имкониятларининг қисқариши туфайли ижтимоий суғурта маданиятига путур етиши ҳолатлари ҳақида
маълумотлар мавжуд. Кафолатланмаган ва норасмий иш билан банд б̲лганларни ижтимоий
таъминот/суғурта тизимига олиб киришга қаратилган дастурларга сармоя киритиш эҳтиёжи мавжуд. Бунда
бадалларни т̲лай олиш имкониятлари эътиборга олиниши, шунингдек, камбағаллик даражасини
пасайтириш самарадорлигини ошириш мақсадида бадалларга асосланмаган дастурлар кучайтирилиши
зарур.
26
3. ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯ СИЁСАТИ
3Ǥ1 Ҳуқуқий ва сиёсий асослар
1-киритма͘ Ўзбекистонда ижтимоий ҳимоя дастурлари ва хизматларидан фойдаланишни тартибга
солувчи асосий қонунлар
• 1993 йил 3 сентябрдаги “Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти т̲ғрисида” 938- XII-сонли Қонун.
• Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 15 февралдаги “Кам таъминланган оилаларга ижтимоий
нафақалар ва моддий ёрдам тайинлаш ва т̲лаш тартиби т̲ғрисидаΗ 44-сонли қарори.
• 2014 йил 25 сентябрдаги “Ижтимоий шериклик т̲ғрисида” ЎРҚ-376-сонли Қонун.
• 2016 йил 26 декабрдаги “Аҳолининг кексалар, ногиронлар ва бошқа ижтимоий эҳтиёжманд
тоифалари учун ижтимоий хизматлар т̲ғрисида” ЎРҚ -415-сонли Қонун.
• 2008 йил 7 январдаги “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари т̲ғрисида” ЎРҚ-139-сонли қонун.
• 2008 йил 11 июлдаги “Ўзбекистон Республикасида ногиронларни ижтимоий ҳимоя қилиш
т̲ғрисида” ЎРҚ-162-сонли Қонун.
• 1998 йил 1 майдаги 1992 йил 13 январдаги “Бандлик т̲ғрисида” 616-I-сонли Қонун.
Ўзбекистон Конституцияси ИҲни инсоннинг асосий ҳуқуқларидан бири сифатида белгилайди. 39-моддада32:
“Ҳар ким қариганда, меҳнат лаёқатини й̲қотганда, шунингдек боқувчисидан маҳрум б̲лганда ва қонунда
назарда тутилган бошқа ҳолларда ижтимоий таъминот олиш ҳуқуқига эга”, - дейилади. Худди шу моддада:
"Пенсиялар, нафақалар, ижтимоий ёрдам бошқа турларининг миқдори расман белгилаб қ̲йилган
тирикчилик учун зарур энг кам миқдордан оз б̲лиши мумкин эмас", - дея таъкидланади33. Бир қатор
қонунлар, фармонлар ва қарорлар ижтимоий таъминот ва ижтимоий хизматлардан фойдаланиш ҳуқуқини
янада аниқроқ белгилаб беради (1-киритма ва 1-илова).
Миллий қонунчилик қарилик, ногиронлик, ишсизлик ва ишлаб чиқаришдаги шикастланиш билан боғлиқ
хатарларни бартараф қилиш б̲йича қонун-қоидалар, шунингдек, оилавий нафақалар ва боқувчисини
й̲қотганлик нафақаларини назарда тутади. Тизимга қуйидагилар киради: (i) ижтимоий суғурта тизимлари
(ходим ва иш берувчининг бадалларига асосланган ёшга доир пенсия, шунингдек, ишсизлик, ногиронлик
ва боқувчисини й̲қотганлик нафақалари); (ii) иш берувчининг жавобгарлиги схемалари (ишлаб чиқаришда
шикастланиш, ҳомиладорлик ва туғруқ нафақалари ҳамда соғлиги ҳолатига к̲ра вақтинча меҳнатга
қобилиятсизлик нафақалари); (iii) ижтимоий ёрдам тизимлари (ишсизлик нафақаси, кам таъминланган
оилаларга ва болалар учун бериладиган нафақа; бадалга асосланмаган ёшга доир нафақа, ногиронлик ва
боқувчисини й̲қотганлик нафақалари); (iv) меҳнат бозоридаги фаол сиёсат; (v) ижтимоий хизматлар.
Қонунчилик ва сиёсат нуқтаи назаридан соғлиқни сақлаш тизими, одатда, ИҲ тизимидан алоҳида к̲риб
чиқилади ҳамда ушбу ҳисоботда батафсил ёритилмаган б̲лса-да, соғлиқни сақлаш тизими фуқароларни
соғлиги билан боғлиқ хатарлардан ҳимоя қилишни таъминлайди, шунингдек, бугунги кунда соғлиқни
сақлаш тизими тубдан ислоҳ қилинмоқда.
Ушбу ҳисоботда Соғлиқни сақлаш вазирлиги зиммасига юкланган кекса ёшдаги ва ногирон кишиларга
к̲рсатиладиган зарурий тиббий хизматлар к̲риб чиқилади (8-расм). Ўзбекистонда ИҲ тушунчаси, к̲п
ҳолларда, ижтимоий хизматчиларнинг ижтимоий таъминот б̲йича к̲рсатадиган хизматлари, иш билан
таъминлаш хизматлари, хусусан, фаол МБДлар эмас, балки даромадларни қайта тақсимлаш тизими
сифатида тушунилади.
32 Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси 1992 йил 8 декабрда қабул қилинган. Қаранг:
33 Ўша манба.
27
Даромадларни қайта тақсимлаш масаласига келсак, ИҲ тизимида, бир томондан, ижтимоий суғурта
ҳисобидан молиялаштирилувчи схемалар ва, бошқа томондан, давлат бюджетидан молиялаштирилувчи
схемалар ̲ртасида аниқ чегара мавжуд; шунингдек, эндигина шаклланаётган бир томондан катталар учун
ва иккинчи томондан болалар учун қ̲ллаб-қувватлаш хизматларини таклиф қилувчи ижтимоий иш тизими
мавжуд. Нақд пул ̲тказмалари тизими ва ижтимоий иш икки алоҳида компонент сифатида қаралади ва
улар ̲ртасидаги боғлиқлик жуда кам ёки умуман й̲қ. Бу ҳолат меҳнат бозоридаги фаол сиёсат ва бандлик
билан боғлиқ хизматларга ҳам тааллуқли, яъни концептуал ва бошқарув нуқтаи назаридан улар ижтимоий
ҳимоя тизимидан ажратилган б̲либ, нафақалар тизими ва ижтимоий ёрдам хизматларининг бошқа
турлари билан боғлиқлиги жуда кам.
Шуни таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон инсон ҳуқуқлари б̲йича ИҲга ва тегишли хизматларга б̲лган
ҳуқуқларни мустаҳкамловчи бир қатор тегишли халқаро механизмларга қ̲шилган. Буни миллий
қонунчилик, сиёсат ва амалиётда акс эттириш керак (2-киритма).
2-киритма͘ Ўзбекистон томонидан ратификация қилинган инсон ҳуқуқлари б̲йича тегишли халқаро
ҳужжатлар
Бола ҳуқуқлари т̲ғрисидаги Конвенция (1994 й.)
Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар т̲ғрисидаги халқаро пакт (1995).
Ирқий камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш т̲ғрисидаги халқаро Конвенция (1995 й.)
ХМТнинг Аёлларга нисбатан камситишларнинг барча шаклларига барҳам бериш т̲ғрисидаги Конвенцияси
(1995 й.)
ХМТнинг 1958 йилдаги меҳнат ва машғулотлар соҳасидаги камситишлар т̲ғрисидаги Конвенция
(№111) (1992 й.)
ХМТнинг 1964 йилдаги иш билан таъминлаш сиёсати т̲ғрисидаги Конвенция (№122) (1992)
ХМТнинг 1952 йилдаги оналикни ҳимоя қилиш т̲ғрисидаги Конвенция (қайта к̲риб чиқилган) (№ 103)
(1992)
ХМТнинг 1971 йилдаги корхоналарда меҳнаткашлар вакилларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва уларга
бериладиган имкониятлар т̲ғрисидаги Конвенцияси (№135) (1997)
ХМТнинг 1981 йилдаги Жамоа музокараларига к̲маклашиш т̲ғрисидаги Конвенцияси (144) (1997)
ХМТнинг 1973 йилдаги Ишга қабул қилиш учун энг кичик ёш т̲ғрисидаги Конвенцияси (№ 138) (1992)
ХМТнинг 1957 йилдаги Мажбурий меҳнатни тугатиш т̲ғрисидаги Конвенцияси (№ 105) (1997)
ХМТнинг 1951 йилдаги Бир хил қийматга эга б̲лган меҳнат учун эркаклар ва хотин-қизларни тенг
рағбатлантириш т̲ғрисидаги Конвенцияси (№ 100) (1992)
ХМТнинг 1949 йилдаги касаба уюшмаларига бирлашиш ва жамоа музокараларини юритиш ҳуқуқи
принципларини қ̲лланиш т̲ғрисидаги Конвенцияси (№ 98).
ХМТнинг 1948 йилдаги Бирлашмалар эркинлиги ва касаба уюшмаларига бирлашиш ҳуқуқини
ҳимоя қилиш т̲ғрисидаги 1948 йилдаги Конвенцияси (№ 87) (2016)
ХМТнинг 1930 йилдаги Мажбурий меҳнат т̲ғрисидаги Конвенцияси (№ 29) (1992)
ХМТнинг 1936 йилдаги Ҳақ т̲ланадиган йиллик таътиллар т̲ғрисидаги Конвенцияси (№ 52) (1992)
ХМТнинг 1935 йилдаги Ишнинг давом этиш муддатини ҳафтасига қирқ соатгача қисқартириш
т̲ғрисидаги Конвенция (№ 47) (1992)
Манбалар: ИҲОКИ (2019) ва ХМТ (2019c).
3Ǥ2 Бошқарув
Ўзбекистоннинг ИҲ тизимини бошқариш маъсулияти турли вазирликлар
̲ртасида тақсимланиб,
кейинчалик маҳаллий даражага
̲тказилган. Ижтимоий таъминотнинг асосий схемалари Пенсия
жамғармаси ва ижтимоий ёрдам дастурлари харажатларини назорат қилиш учун масъул б̲лган Молия
вазирлиги (МВ); меҳнат, бандлик ва ИҲ соҳасидаги сиёсат учун жавобгар МБМВ 34; қариялар ва ногиронлар
учун соғлиқни сақлаш билан боғлиқ дастурлар ва хизматларни бошқарадиган Соғлиқни сақлаш вазирлиги
саҳифасида белгиланганидек
28
ва болалар муассасалари ҳамда мактаб ̲қувчилари учун натура шаклида к̲рсатиладиган ёрдам билан
боғлиқ кичик дастурларни назорат қилувчи Халқ таълими вазирлиги ̲ртасида тақсимланган.
Мавжуд мажбуриятларни тақсимлаш 2000-йиллар ̲рталарида, аллақачон бюджетдан ташқари ташкилот
мақомига эга б̲лган Пенсия жамғармасини МВ тасарруфига ̲тказишдан бошланган жараён натижасидир.
2016 йилда Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлиги Меҳнат вазирлигига, с̲нгра 2017 йил
май ойида БММВга айлантирилди. Ушбу ̲згартиришлар вазирликнинг бандлик сиёсатини амалга ошириш
функциясини мустаҳкамлаш, шунингдек, МБДларга к̲проқ эътиборни жалб қилишни рағбатлантиришга
м̲лжалланган эди. Вазирлик кам таъминланган оилалар ва болаларга бериладиган нафақаларни
бошқариш учун нисбатан кичик ИҲ б̲лимини сақлаб қолди. Аммо умумий сиёсатни ишлаб чиқишда ушбу
б̲лимнинг вазифалари бениҳоя чекланган. Кексалар ва ногиронларга ижтимоий ёрдам к̲рсатиш
хизматлари 2016 йилда Соғлиқни сақлаш вазирлигига топширилган.
8-расм͘ Вазирликлар ва давлат идораларининг Республика, ҳудудий (вилоят), туман ва маҳалла
комиссиялари даражасидаги асосий ижтимоий вазифалари т̲ғрисида қисқача маълумот
РЕСПУБЛИКА
Вазирлар маҳкамаси
Молия вазирлиги
- ИҲни молиялаштириш
- Пенсия жамғармаси устадан назорат
Бандлик ва меҳнат
Халқ таълими вазирлиги
Соғлиқни сақлаш
муносабатлари вазирлиги
вазирлиги
Пенсия жамғармаси
- кам таъминланган оилалар
- иссиқ кийимлар ва мактаб
- ногиронликни
учун уч турдаги нафақалари
анжомлари
- ишсизларни ̲қитиш ва ишга
- Кексалик пенсияси
баҳолаш
- ногирон боллаар учун
- Ногиронлик нафақаси
- ижтимоий
жойлаш
дарсликлар
- Боқувчисини й̲қотганлик
хизматлар
- жамоат ишлари
- мазкур ашёларни
нафақаси
вилоятларга етказиш
ВИЛОЯТ
Ижтимоий соҳа ва
Тиббий меҳнат
Меҳнат, бандлик ва ИҲ
Халқ таълими
ҳолини ИҲ қилишни
экспертиза
бошқармалари
б̲лимлари
молиялаштириш
хайъати (ВТЭК)
Пенсия жамғармаси
- Туман даражасида
бошқармалари
- т̲ловлар ва нафақалар
ижтимоий ёрдам
бошқармалари
мониторинги
предметлари топширилиши
- туман
- кам таъминланганларга ёрдам
назорати
- нафақах̲рларга
дастурларини мувофиқлаштириш
- Ижтимоий ёрдам
даражасида
- Пенсия жамғармасининг
туман даражасида
- ишсизларни ̲қитиш ва ишга
предметларини
ногиронлик
туман б̲линмаларини
жойлаш/жамоат ишларини
мактабларга етказиш
ёрдамларни т̲лаш
баҳоланишини
ташкиллаштириш
бошқариш
назорат қилиш
Тиббий
Бандликка к̲маклашиш
ТУМАН
Ижтимоий соҳа ва
Халқ таълими
марказлари
аҳолини ИҲ қилишни
меҳнат
б̲лимлари
молиялаштириш
экспертиза
- нафақалар т̲лови
- маҳаллалар томонидан
Пенсия жамғармаси
мониторинги
бошқармалари
хайъати
ижтимоий ёрдам
бошқармалари
- кам таъминланганларга ёрдам
предметлари топширилиши
(ВТЭК)
дастурларини
назорати
- ёрдам олувчиларга
мувофиқлаштириш
- Ижтимоий ёрдам
-
Пенсия жармғармаси
т̲ловларни амалга
-
- жойлаш/жамоат ишларини
предметларини мактабларга
маблағларини маҳаллий
ошириш
ногиронликни
даражада бошқариш
ташкиллаштириш
етказиш
баҳолаш
МАХАЛЛА
Махалла қ̲миталари
Мактаблар
- ёрдам олувчиларни
- ижтимоий ёрдам
- Ижтимоий ёрдам
р̲йхатга олиш
олувчи болаларни
предметларини
- нафақалар т̲лови
болаларга бериш
аниқлаш
29
Манба: расм муаллифлар томонидан ишлаб чиқилган.
Изоҳ: Вилоят ҳудудий идорасига, туман эса туман даражасидаги идорага тегишлидир. ВТЕК ногиронлик даражасини
баҳолаш учун масъул б̲лган тиббий ва меҳнат б̲йича маслаҳат комиссияларига тегишли.
8-расмда Республика, вилоят ва туман даражасида вазирликлар ва давлат идораларининг асосий
вазифалари қисқача баён қилинган. ИҲ тизимининг умумий раҳбарлиги, яқинда амалга оширилган қайта
ташкил этиш жараёнидан кейин ҳамон ноаниқ б̲либ қолмоқда, аммо ушбу вазифа расман Президент
Администрацияси ва Вазирлар Маҳкамасига тегишли. Вазирлар Маҳкамаси қошидаги Ахборот-таҳлил
департаменти барча маълумотларни т̲плаши, сиёсатни ишлаб чиқиш масалаларини таҳлил қилиши ва ИҲ
сиёсати устидан назоратни таъминлаши керак. Аммо амалда ИҲ мазкур департамент фаолиятининг
устувор й̲налиши б̲либ ҳисобланмайди.
8-расмдан к̲риниб турибдики, ҳар бир муассасанинг вертикал алоқалари кучли ва қонун нормаларига
риоя қилинишини текшириш, зарур ҳужжатларни тақдим этиш ва харажатларнинг режалаштирилган
молиявий маблағларга мос келишини таъминлашга асосланган. Босқичма-босқич юқори турувчи
ташкилотларга тақдим этилувчи ҳисоботлар оқими, асосан, бюджетлар ва мақсадли к̲рсаткичларнинг
бажарилиши т̲ғрисидаги умумлаштирилган маъмурий ахборотдан иборат. Шунга қарамай, бу жараён
аниқ мониторинг қилинмасдан ва баҳоламасдан, фақат назорат мақсадида амалга оширилади.
Аммо давлат даражасидаги ва маҳаллий даражадаги горизонтал алоқалар заифдек к̲ринади ҳамда
сиёсатни биргаликда ишлаб чиқиш ва мувофиқлаштириш учун институцоинал имкониятлар чекланган бир
муҳитда раҳбарият ҳамда турли вазирлик ва идораларнинг ̲заро алоқаларига боғлиқдир. Бу тарқоқликка
олиб келади. Масалан, ижтимоий ёрдам доирасида ёшга доир ижтимоий пенсиялар ва бадалларга
асосланмаган ногиронлик нафақалари Пенсия жамғармаси томонидан бошқарилади; кам таъминланган
оилалар ва болалар нафақалари эса БММВ тасарруфида. Бу шуни англатадики, ногиронлиги б̲лган шахс
кам таъминланганлик б̲йича нафақа олиш учун маҳалла фуқаролар йиғини орқали БММВга мурожаат
қилиши керак, унинг кам таъминланганлик ҳолати эса, ногиронлик нафақасининг камлигидан келиб чиққан
б̲лиши мумкин, ногиронлик мақомини олиш учун у дастлаб Соғлиқни сақлаш вазирлигига, с̲нгра
ногиронлик нафақасини олиш учун Пенсия жамғармасига мурожаат қилишига т̲ғри келади.
Схемаларнинг аксарияти маҳаллий ва ҳудудий ҳокимият органлари даражасида амалга оширилади. Улар
нафақат аҳолининг эҳтиёжлари т̲ғрисидаги маълумотлар базаси, шунингдек, мавжуд дастур ва схемалар
ҳақидаги ахборот мурожаат этувчиларнинг фойдаланиши учун очиқ б̲лган жой б̲либ ҳисобланади.
Ижтимоий ҳимояга муҳтож болалар, оилалар ва ишсизларнинг дастур ва схемаларга кириш ҳамда иштирок
этиш ҳуқуқини баҳолаш ушбу даражада амалга оширилади.
Маҳаллаларнинг роли
Ижтимоий хизмат к̲рсатиш ишларини ̲з ичига олган ИҲнинг умумий стратегияси мавжуд эмаслигини
ижтимоий таъминот б̲йича хизмат к̲рсатиш, шунингдек, кам таъминланганлар учун ижтимоий нафақалар
белгилаш масъулияти
90-йилларда маҳаллий даражадаги жамоат тузилмалари ёки маҳаллаларга
3-киритма͘ Ижтимоий иш касбининг глобал таърифи: Ўзбекистон
“Ижтимоий иш - бу амалиётга асосланган касб ва илмий интизом; у ижтимоий ̲згариш ва ривожланиш,
ижтимоий бирдамлик, инсонларнинг мавқеъини ошириш ва эркинлигини қ̲ллаб-қувватлайди. Ижтимоий
адолат, инсон ҳуқуқлари, жамоавий жавобгарлик ва хилма-хилликни ҳурмат қилиш тамойиллари ижтимоий
ишнинг марказида туради. Ижтимоий иш назариялари, ижтимоий фанлар, гуманитар фанлар ва маҳаллий
билимлар асосида юзага келган ижтимоий иш инсонларни ва тузилмаларни ҳаёт муаммоларини ҳал этишга ва
фаровонликни оширишга жалб қилади. Η
30
̲тказилганлиги билан қисман изоҳлаш мумкин. Ўзбекистонда маҳаллалар барқарор анъаналарга эга
ҳамда улар умумий қадриятлар ва бирдамликка асосланган жамоатчилик тузилмасини намоён этади (3-
киритма).
Маҳалла ичидаги бирдамлик, фаровон ҳаёт кечирувчи фуқаролар ва кам таъминланганлар ёки танг
вазиятда б̲лганлар ̲ртасида маблағларни қайта тақсимлаш элементларини, шунингдек, ижтимоий иш
терминологиясида медиация, маслаҳат ва кафиллик деб номланадиган элементларни ̲з ичига олади.
Сайланган маҳалла вакиллари, оқсоқоллар ва маҳалланинг баобр̲ кишилари одамларни ва умуман
маҳаллани камбағал ва ишсизларга ёрдам бериш, оилавий муаммолардан тортиб маиший тортишувлар
натижасида юзага келган низоларни бартараф этишда воситачилик қилиш, шунингдек, қонун-қоидалар
бузилган ҳолатларда чора-тадбир к̲риш учун сафарбар қиладилар. Амалиётда маҳаллалар, маълум
маънода, ижтимоий иш билан шуғулланадилар (3-киритма). Совет давридаги кафолатланган ижтимоий
таъминот тизимининг қулаши натижасида ва Республика миқёсида ресурсларнинг етишмаслигини ҳисобга
олган ҳолда, бирдамликнинг барқарор анъаналари сақланиб қолган маҳаллаларни ижтимоий таъминот
хизматларини к̲рсатишга жалб қилиш; шунингдек, уларнинг маҳаллий воқеликни яхши билишларига
таянган ҳолда, ижтимоий нафақаларни кам даромадли алоҳида шахслар ва оила х̲жаликларига манзилли
тақсимлашни жамоатчилик доирасида амалга ошириш аввалдан режалаштирилган эди. Амалдаги
Ўзбекистон қонунчилиги инсоннинг ижтимоий ёрдам, меҳнат бозори дастурларида иштирок этиш ва
парваришлаш хизматларидан фойдаланиш ҳуқуқини тасдиқлаш учун маҳалла кенгашларини ташкил этиш
орқали моҳиятан жамоатчилик фаровонлигининг норасмий анъанасини жорий қилди. Айни чоғда
маҳаллалар норасмий тузилиш ва ташкилий хусусиятларнинг баъзи элементларини сақлаб қолган б̲либ,
уларнинг к̲магида ҳукумат ёрдами имконсиз ёки етарли б̲лмаган шароитда қ̲шимча қ̲ллаб-
қувватлашни сафарбар этиш мумкин б̲лади. (Ўринбоев, 2016). Шундай қилиб, давлатнинг даромад
трансферлари ва ижтимоий хизматлардан фойдаланиш ҳуқуқи ва улардан фойдаланиш имконияти давлат
муассасаларида фаолият юритувчи мутахассислар томонидан чекланган тарзда қ̲ллаб-қувватланувчи
к̲нгиллилар ва парапрофессионаллар томонидан белгиланади.
Дарҳақиқат, маҳалла тизимининг ижобий жиҳатларига қарамай, у янада муносиб ва адолатли ИҲ тизимига
̲тиш й̲лида, шунингдек, ижтимоий хизмат к̲рсатиш фаолияти тегишли маълумотга эга б̲лган
мутахассислар томонидан олиб борилишига т̲сиқ б̲либ қолди. Ўзбекистоннинг ИҲ тизими
ривожланишнинг дастлабки босқичида б̲лса-да, турли вазирлик ва идораларда ижтимоий иш дастурининг
элементларини ̲з ичига олган бир қатор ташаббуслар мавжуд; аммо улар қамрови б̲йича чекланган б̲либ,
минимал имкониятларга эга, шунингдек, тегишли маълумотга эга ижтимоий иш мутахассислари томонидан
амалга оширилмайди. Ташаббуслар қуйидагилардан иборат:
• Туман миқёсида заиф қариялар ва ногиронларга парвариш ва ёрдам к̲рсатадиган тиббий-ижтимоий
ёрдам б̲лимлари. Соғлиқни сақлаш вазирлигининг ҳар бир туман б̲лимида тахминан 3-5 киши
мазкур вазифа билан шуғулланади;
• Халқ таълими вазирлиги қошидаги васийлик ва ҳомийлик органларида, асосан, ота-она қарамоғисиз
қолган болалар билан ишлаш учун ҳар бир туман б̲лимида биттадан инспектор мавжуд.
• Вояга етмаганлар ишлари б̲йича идоралараро комиссия. Ушбу комиссия вилоят ва туман
ҳокимликлари қошида ишлайди, лекин бир нафар маош т̲ланадиган котибдан ташқари, алоҳида
штатларга эга эмас. Шунга қарамай, мазкур сиёсат соҳасидаги бошқарув Бош прокуратура томонидан
амалга оширилади. Унинг асосий вазифаси кичик ҳуқуқбузарликлар содир этган болаларнинг
ишларини к̲риб чиқишдан иборат.
Маҳаллаларда ижтимоий заифлик ҳолатлари, ижтимоий ёрдам дастурларининг қамрови, самарадорлиги
ва манзиллилик даражаси т̲ғрисида жуда к̲п ва етарли даражада аниқ б̲лган маълумотлар мавжуд (4-
киритма). Масалан, ЮНИСЕФ томонидан ̲тказилган тадқиқот натижалари (ЮНИСЕФ 2019а) маҳалла
фуқаролар йиғини томонидан тайинланган ижтимоий нафақа олувчилар р̲йхатига киритиш борасидаги
хатолар 3-10 фоиз чегарасидан ошмаганлигини к̲рсатмоқда.
31
Бироқ бу маълумот тизимлаштирилмаган ва такомиллаштириш б̲йича тавсиялар билан юқори ҳокимият
органларига тақдим этилмаган ёки молиялаштиришнинг ҳақиқий эҳтиёжларини ҳужжатлаштириш учун
ундан фойдаланилмаган к̲ринади. Бунинг ̲рнига, қандай дастурлар мавжудлиги ва улар учун қандай
молиявий маблағлар ажратилиши т̲ғрисидаги қарорлар юқоридан пастга узатилади. Дастурлар асосан
марказлаштирилган тарзда ишлаб чиқилган ва к̲п ҳолларда ҳудудлар ̲ртасидаги тафовутлар ҳисобга
олмайди. К̲пинча улар дастур ҳажми ва унинг доирасида маблағларни сарфлаш билан боғлиқ ̲тган
йилдаги статистик маълумотлар асосида амалга оширилади. Шундай қилиб, тежамкорлик у қадар
рағбатлантирилмайди, аксинча, эҳтиёж ошган сари бюджетни кенгайтириш мақсадида қайта к̲риб чиқиш
учун мавжуд имкониятлар жуда кам. Шунга қарамай, таклиф этилаёган ̲згаришларни қ̲ллаб-қувватловчи
кучли далиллар мавжуд б̲лса, молиявий йил давомида бюджет маблағларини тақсимлашга
̲згартиришлар киритиш мумкин. Аммо норасмий далилларга к̲ра, бу жараён ноқулай ва музокаралар
фақат мутлақо зарур б̲лгандагина амалга оширилади.
4-киритма: Маҳаллалар ва ижтимоий ҳимоя
Маҳалла анъанавий равишда Ўзбекистонда жамоатчилик ҳаётида муҳим ̲рин тутади. Бу аҳолини умумий
урф-одатлар, тил, анъаналар, қадриятлар ва ̲заро пул алмашинуви анъаналари бирлаштирган (турар-жой)
ҳамжамияти сифатида тасвирлаш мумкин. Ўзбекистонда 12000 га яқин маҳалла мавжуд б̲либ, уларнинг
ҳар бири
150 дан
1500 тагача хонадонларга эга. Совет Иттифоқи парчаланиб кетганидан кейин
маҳаллаларнинг баъзи норасмий функциялари расмийлаштирилиб, уларга ҳуқуқий шакл берилди; ва
маҳаллалар маълум даражада маҳаллий ҳокимиятларнинг ижро ваколатларининг қ̲шимча қ̲лига
айланди. Фуқаролар фаровонлиги учун жавобгарлик 90-йилларда қонун билан мустаҳкамлаб қ̲йилган
маҳалла ролларидан биридир. (14.04.1999 йилдаги ΗФуқароларнинг ̲зини ̲зи бошқариш органлари
т̲ғрисидаΗги 758-I сонли қонуни: http://lex.uz/ru/docs/86238).
90-йилларнинг бошларида Ўзбекистон Маҳалла анъаналарига ва маҳаллий билимларга таяниб, маҳалла
аҳолисининг ижтимоий ёрдам дастурларига кириш ҳуқуқини аниқлаш учун маҳаллий аҳолини жалб қилиш
тизимини жорий этди. Маҳаллалар аввалига кам таъминланганлик нафақасини олиш ҳуқуқини белгилаш,
с̲нгра болалар учун мақсадли нафақа олувчиларни аниқлаш мажбуриятини олди. Ўшандан бери, бандлик
марказлари меҳнат бозори дастурларига кириш ҳуқуқини баҳолашда улар билан маслаҳатлашадилар;
соғлиқни сақлаш муассасалари эса ижтимоий хизматлардан фойдаланиш ҳуқуқига эга б̲лганларни
аниқлашда улар билан маслаҳатлашадилар. Норасмий далиллар шундан далолат берадики, нафақа
олувчилар ̲злари иштирок этаётган ижтимоий ҳимоя дастурлари қоидалари ва мажбуриятларига риоя
қилишларини текширишда маҳалла кенгашидан маълумот манбаи сифатида фойдаланилади.
Маҳалла маъмурияти, шунингдек, (мақбул даражадаги) ота-она парваришдан маҳрум б̲лган болаларни
аниқлаш ва бундай ҳолатлар б̲йича мутасадди инстанцияларни хабардор қилиш б̲йича масъулдир.
Бундан ташқари, улар доимий ечим топилиб, ҳукумат томонидан тасдиқланмагунча, болани вақтинча
қариндошлик шароитига жойлаш б̲йича масъулдир.
Ушбу расмийлаштирилган функциялардан ташқари, маҳалла, шунингдек, жамоа ичидаги низолар, шу
жумладан оилавий низоларда воситачилик қилишда норасмий ролини сақлаб қолади. Маҳалла расмий
механизмлар ёрдамида ҳал қилинмайдиган муаммолар туфайли ёки фавқулодда ҳолатларда муҳтож
б̲либ қолган инсонларга ёрдам бериш учун молиявий ва моддий ёрдамни ташкиллаштириши орқали
ҳамжамият ̲ртасидаги бирдамликни қ̲ллаб-қувватланади
Манба: Ўринбоев, 2016, ва CODI б̲йича маслаҳатлар
32
3Ǥ3 Молиялаштириш ва харажатлар
2018 йилда Ўзбекистонда ИҲга сарф қилинган харажатлар ЯИМнинг 6 фоизини ташкил этди35 ва натижада
ЕМҲДда ИҲга инвестициялар ҳажми паст б̲лган давлатлар гуруҳидан жой олди. Умуман олганда, 2018
йилдаги ИҲ харажатларининг асосий қисми ижтимоий суғурта дастурларига т̲ғри келди
(давлат
харажатларининг тахминан 83,31 фоизи ёки ЯИМнинг 4,99 фоизи) ва уларнинг улуши 2012 йилдан бери бир
қадар ошди (80,62 фоиз) (9-расм ва 1-жадвал). Ижтимоий ёрдам дастурлари иккинчи энг катта тоифадир.
Уларнинг улуши, асосан, 2 ёшдан 13 ёшгача б̲лган болалари бор кам таъминланган оилаларга бериладиган
нафақалар, шунингдек, қариялар, ногиронлар ва уруш фахрийларига жамоат транспортида бепул юриш
ҳуқуқини берувчи нафақалар учун харажатлар улушининг пасайиши натижасида, 2012 йилдаги 19,36
фоиздан 2018 йилда 15,41 фоизга тушди. (Шунга қарамай, таъкидлаш керакки, 2018 йилда ижтимоий
ёрдам нафақаларига й̲налтирилган бюджет харажатларининг 50 фоизга ошиши кузатилди ва 2019 йилда,
болали кам таъминланган оилаларга ёрдам бериш заруриятини ҳисобга олган ҳолда, қ̲шимча равишда 62
фоизга ошиши режалаштирилган). 2018 йилда ижтимоий ёрдам дастурларига й̲налтирилган маблағлар
ялпи ички маҳсулотга нисбатан 0,92 фоизни ташкил этди, бу Европа ва Марказий Осиёда ижтимоий
ёрдамга сарфланадиган минтақавий ̲ртача харажатлардан сезиларли даражада пастдир, чунки мазкур
минтақада бу к̲рсаткич 2018 йилда ЯИМнинг 2,2 фоизини ташкил этган (Жаҳон банки, 2018c).
МБД учун сарф-харажатлар улуши 2018 йилда ЯИМнинг 0,08 фоизини ташкил этди. Шундай б̲лса-да, МБД
учун харажатларнинг ̲сиш суръати энг юқори б̲либ, 2012 йилдан 2018 йилгача йиллик 154 фоизни ташкил
этди:
2017 йилда жамоатчилик ишларининг катта к̲ламли дастури татбиқ этилиши билан мазкур
к̲рсаткичнинг ̲сиш суръати сезиларли даражада тезлашди. Шуни таъкидлаш керакки, МБД жамоатчилик
ишлари дастурларини ̲з ичига олади.
9-расм͘ Ўзбекистонда ижтимоий ҳимоянинг учта асосий турига сарфланадиган харажатлар
25000000
20000000
15000000
10000000
5000000
0
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
SI
SA LMP
Манба: Молия вазирлиги.
Изоҳ: SI = ижтимоий суғурта (шу жумладан, агентликлар учун иш берувчининг жавобгарлиги (яъни хусусий сектор
компаниялари ва давлат корхоналари бундан мустасно)); SА = ижтимоий ёрдам; LMP - МБД (меҳнат бозори
дастурлари), шу жумладан жамоат ишлари дастурлари. Жамоат ишларининг дастурларига сарфланадиган
харажатларга фақат иш ҳақи ва иш ҳақи субсидиялари киради.
Ижтимоий ҳимоянинг ҳар бир асосий таркибий қисми, хусусан: ижтимоий суғурталаш, ижтимоий ёрдам,
ижтимоий хизматлар ва МБДлар учун сарф-харажатлар қуйида батафсил келтирилган.
35 Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ва Давлат статистика қ̲митаси, 2019.
33
1- жадвал. Ўзбекистонда ижтимоий ҳимоя тоифалари б̲йича ИҲ харажатлари
Йиллик харажатлар
Фоизнинг
Жаъми харажатлардаги
Ялпи ички маҳсулотдаги
(млн͘ с̲мда)
̲ртача йиллик
улуши, фоизда
улуши, фоизда
̲згариши *
Дастур
2012 й͘
2015 й͘
2018 й͘
2012 й͘
2015 й͘
2018 й͘
2012 й͘
2015 й͘
2018 й͘
(2012-2018йй)
Меҳнат нафақалари
7,632,796.3
14,187,478.9
20,077,927.7
17.49
80.07
84.37
82.33
7.90
8.28
4.93
Бошқа ижтимоий суғурта (мн: оналик нафақалари)
52,663.1
96,654.8
238,992.5
28.67
0.55
0.57
0.98
0.05
0.06
0.06
Жаъми ижтимоий суғурталар
7,685,459.4
14,284,133.7
20,316,920.2
17.59
80.62
84.94
83.31
7.96
8.34
4.99
Кексалар ижтимоий нафақаси ва кексалар учун
38,559.1
66,918.5
145,435.8
24.76
0.40
0.40
0.60
0.04
0.04
0.04
бошқа ижтимоий к̲мак
Тиббий хизмат к̲маги
11,761.1
96,932.6
146,528.9
52.26
0.12
0.58
0.60
0.01
0.06
0.04
Болалар учун ИҲ дастурлари
1,341,356.2
1,576,236.0
2,030,873.6
7.16
14.07
9.37
8.33
1.39
0.92
0.50
Шу жумладан болалар нафақаси
1,188,276.0
1,362,281.9
4.66
7.07
5.59
0.69
0.33
Бошқа ижтимоий к̲мак
454,170.5
787,432.7
1,436,208.6
21.15
4.76
4.68
5.89
0.47
0.46
0.35
Шу жумладан кам таъминланган оилалар учун
86,142.0
212,827.7
35.19
0.51
0.87
0.05
0.05
нафақалар
Жаъми ижтимоий к̲маклар
1,845,846.9
2,527,519.7
3,759,046.9
12.58
19.36
15.03
15.41
1.91
1.47
0.92
Ишсизлик нафақаси
441.6
978.6
3,028.0
37.83
0.00
0.01
0.01
0.00
0.01
0.00
Жамоатчилик ишлари
56.6
247.6
298,024.0
317.10
0.00
0.00
1.22
0.00
0.00
0.07
Малака ошириш ва ̲қиш
660.1
3,153.5
9,437.8
55.79
0.01
0.02
0.04
0.00
0.00
0.00
Меҳнат бозори дастурлари
1,158.3
4,379.8
310,489.8
153.92
0.01
0.03
1.27
0.00
0.00
0.08
ЖАЪМИ ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯ ХАРАЖАТЛАРИ
9,532,464.6
16,816,033.1
24,386,456.9
16.95
100.00
100.00
100.00
9.87
9.81
5.98
Ялпи ички маҳсулот, жорий нархларда
120,242,001.5
210,183,101.7
406,648,542.9
25.52
ИҲ харажат к̲рсаткичи
7.9 фоиз
8 фоиз
5.98 фоиз
Манба: Молия вазирлиги, Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги, Соғлиқни сақлаш вазирлиги ва Таълим вазирлиги.
* Фоизнинг ̲ртача йиллик ̲згариши 2012-18 йиллардаги харажатларнинг ̲ртача ̲сиш суръатларини англатади; болаларга ва кам таъминланган оилаларга бериладиган нафақа к̲рсаткичлари
б̲йича ̲сиш суръати 2015-18 йиллар б̲йича олинган.
2-жадвал. Ўзбекистондаги асосий дастурлар б̲йича молиялаш Манбалари
Ижтимоий
Амалга
Дастур
Молиялаш Манбаи
ҳимоя тури
оширувчи
Ижтимоий
Ёшга доир пенсия
Пенсия
Пенсия жамғармаси -
суғурта
Ногиронлик нафақаси
жамғармаси
шахсий даромад
Боқувчисини й̲қотганлик нафақаси
солиғи тушумлари,
Давлат бюджети билан
т̲лдирилиши асосида
Ишсизлик нафақалари
Туман бандлик
Бандликни қ̲ллаб-
маркази*
қувватлаш
(Бандлик ва
жамғармаси** -
меҳнат
ижтимоий суғурта
муносабатлари
бадаллари тушумлари,
вазирлиги
Давлат бюджети
(БММВ))
(БММВ) томонидан
т̲лдирилиши асосида
Иш берувчи
Бола туғулиши нафақаси
Пенсия
Давлат бюджети
масъулияти
Оналик нафақаси
жамғармаси /иш
(Молия вазирлиги)/ иш
Давлат муассасаларида ишлаётган оналарга
берувчи
берувчи
кичик ёшдаги болалари (2 ёшга қадар)
т̲ланувчи нафақа
Касаллик таътили ва нафақаси
Ижтимоий
Кексалар учун нафақа (ижтимоий нафақа)
Пенсия
Пенсия жамғармаси,
к̲мак
Ногиронлик нафақаси (ижтимоий нафақа)
жамғармаси
давлат бюджети
Боқувчисини й̲қотганлик нафақаси (ижтимоий
маблағларидан
нафақа)
фойдаланган ҳолда
Ногирон бола нафақаси
Пенсия
Давлат бюджети
Болалигидан ногирон б̲лганлар учун
жамғармаси
(Молия вазирлиги)
ногиронлик ижтимоий нафақаси
/Маҳалла
Кам таъминланган оила нафақаси
/Таълим
Бола парвариши нафақаси (2 ёшгача б̲лган
вазирлиги/
болалар учун)
Соғлиқни сақлаш
К̲п болали оилалар учун нафақа (2-14 ёшдаги
вазирлиги
болалар учун)
Дафн этиш нафақаси
Ижтимоий жиҳатдан заиф гуруҳлар учун
коммунал харажатлар учун пул к̲ринишидаги
компенсация
Моддий ёрдам: мактаб ̲қувчилари учун бепул
қишки кийимлар, жамоат транспортидан
фойдаланиш, озиқ-овқат билан таъминлаш,
дори-дармон билан таъминлаш
Ижтимоий парвариш хизматлари
Муайян гуруҳлар учун асосий тиббий хизматлар
Соғлиқни сақлаш
Давлат бюджети
ва дори-дармонлар
вазирлиги
35
Ижтимоий
Амалга
Дастур
Молиялаш Манбаи
ҳимоя тури
оширувчи
Меҳнат
Ишсизлик нафақалари
Туман бандлик
Бандликни қ̲ллаб-
бозори
• Касбий маҳорат дарслари
маркази (БММВ),
қувватлаж жамғармаси
Кам таъминланганлар учун иш ҳақи
дастурлари
Хотин-қизлар
(БММВ) (ижтимоий
субсидиялари
қ̲митаси, Ёшлар
суғурта бадалларидан,
• Шогирдлик
қ̲митаси,
давлат бюджетидан ва
• Ишга воситачилик ва мосини аниқлаш
бошқалар
халқаро донорлар
хизмати
• Иш берувчиларни ёллаш ва ̲қитиш учун
томонидан
субсидиялар (2019 йил)
молиялаштириш
Тадбиркорликни қ̲ллаб-қувватлайдиган
оқрали)
субсидияланган дастурлар, шу жумладан
“Ёшлар - бизнинг келажагимиз”
Жамоатчилик ишлари (иш берувчи учун иш
Туман бандлик
Жамоат ишлари
ҳақи субсидияси)
маркази (БММВ)
жамғармаси (БММВ)
* Туман даражасида. Аҳоли бандлигига к̲маклашиш марказлари бу ̲ринда ва ҳисобот давомида “бандлик марказлари”га
қисқартирилган
** Бандликка к̲маклашиш давлат жамғармаси.
2019 йилнинг 1 январига қадар ижтимоий суғурта ишчилар ва иш берувчиларнинг ижтимоий суғурта
бадаллари ва умумий бюджет (солиқларни молиялаштириш схемалари) ҳисобидан молиялаштирилган (2-
жадвал). Бироқ 2019 йилнинг бошидан ишчиларнинг ижтимоий суғурта учун бадаллари т̲хтатилди. Бунинг
̲рнига, энди барча фуқаролар шахсий даромад солиғини 12 фоизли ягона ставка б̲йича т̲ламоқда. Ушбу
солиқ т̲ловининг умумий бюджетдаги улуши ИҲ дастурларига й̲налтирилади, деб ҳисоблаш мумкин;
аммо ҳозирча бунинг аниқ далиллари мавжуд эмас. Иш берувчилар бадал т̲лашда давом этмоқда, лекин
хусусий сектор иш берувчилари учун ставкалар пасайтирилган (5-киритма). Бу ижтимоий суғуртага б̲лган
ёндашувлар тубдан ̲згарганлиги далолат беради. Моҳиятан, ишчилар ва иш берувчилар томонидан
т̲ланадиган бадаллар тизими орқали белгиланувчи ижтимоий суғурта амалда т̲хтатиб қ̲йилди,
натижада, ижтимоий таъминотнинг халқаро стандартларига зид б̲лган ҳолат юзага келди.
Солиқлар ҳисобидан молиялаштирилувчи схемалар бюджети БММВнинг таклифлари асосида Молия
вазирлиги томонидан ̲рнатилади. Гарчи бюджет харажатлари кейинги уч йил учун таклиф қилинса-да, ҳар
бир бюджет ҳар йили тасдиқланади. Бюджетни узил-кесил тасдиқлаш парламент томонидан амалга
оширилади. Яқинда ̲рта муддатли бюджет тузилмасини жорий қилиш ва натижаларга к̲проқ эътибор
қаратиш т̲ғрисида қарор қабул қилинганлиги муносабати билан, молиялаш тизимига янгиликлар
киритилиши мумкин36 . Бу ҳукумат томонидан ИҲнинг давлат сектори учун беш йиллик режа ишлаб
чиқилишини талаб қилади.
Бюджет кодексида бюджет таклифларини тайёрлаш, бериш, к̲риб чиқиш ва тасдиқлаш тартиби ва
қоидалари т̲ғрисидаги низом белгиланган. Бироқ бирон бир соҳавий қонунлар, фармонлар ва қарорларга
асосланган, шунингдек, вазиятга қараб белгиланувчи (одатда, йиллик дастурлар, масалан, ёшлар ва
аёлларни иш билан таъминлаш дастурлари) бюджет устуворликлари ёки сиёсий й̲налишларини аниқ
белгилаб берадиган миллий режа ёки стратегия мавжуд эмас.
Ижтимоий суғурта ишчилар ва иш берувчилар томонидан ёшга доир пенсиялар, ишсизлик, ногиронлик ва
боқувчисини й̲қотганлик нафақаларини қоплаш учун т̲ланадиган бадалларга асосланган ёрдам
36 Қ̲шимча маълумот учун, қаранг: https://uz.sputniknews.ru/economy/20180111/7243347/uzbekistan-budjet.html.
36
дастурларидан иборат. Юқорида айтиб ̲тилганидек, 2019 йилдан бошлаб ижтимоий суғурта бадаллари
ставкаларида ̲згаришлар б̲лди. Давлат иш берувчилари ялпи иш ҳақининг 25 фоизини, бошқа иш
берувчилар эса 12 фоизини қ̲шадилар. Ходимлар жисмоний шахслардан олинадиган умумий даромад
солиғи (̲рнатилган 12 фоиз миқдоридаги ̲згармас ставкали ягона солиқ)дан 0,1 фоизини шахсий пенсия
ҳисобварақларига ̲тказадилар.
Гарчи ишсизлик нафақалари фақат суғурта бадалларига асосланмаса-да, бу ерда ижтимоий суғурта
таркибига киритилган, чунки улар иш берувчиларнинг бадаллари ҳисобидан (иш берувчилар томонидан
ажратмаларнинг 0,1 фоизи Бандликка к̲маклашиш жамғармасига ̲тказилади), шунингдек, иш стажи й̲қ
ёки етарли б̲лмаганларга ҳамда бадал т̲лаш қайдлари б̲лмаган ёки етарли б̲лмаганларга давлат
бюджети томонидан молиялаштирилади. Т̲ланаётган бадаллар даражасининг пастлиги туфайли,
ишсизлик нафақаларидаги суғурта улуши етарли эмас эди, аммо 2019 йилда амалга оширилган солиқ
ислоҳотидан с̲нг, ишсизлик энди ижтимоий суғурта орқали ҳал қилиб б̲лмайдиган хатар эканлиги аён
б̲лди.
5-киритма͘ Ўзбекистонда ижтимоий суғурта бадаллари
Солиқ тизимидаги ̲згаришлар 2019 йил январ ойидан бошлаб кучга кирди, давлатнинг катта
улушга эга б̲лган корхоналари умумий иш ҳақининг 25 фоизи миқдорида ижтимоий суғурта
бадалини т̲лайдилар, бошқа барча қонуний ҳужжатлар учун ижтимоий суғурта бадаллари.
корхоналар 15 фоиздан 12 фоизга туширилади. Ишчиларнинг ижтимоий суғурта бадаллари
т̲хтатилади. Бунинг ̲рнига ҳар бир киши шахсий даромад солиғидан (шахсий ставка б̲йича
солиқ ставкаси 12 фоиз миқдорида) шахсий пенсия ҳисобварақларига 0,1 фоизни қ̲шади.
Ушбу ̲згаришлардан олдин хиссалар қуйидагилар эди:
а) Иш берувчининг ҳиссаси:
Ягона ижтимоий т̲лов (15 фоиз: микрофирмалар ва кичик корхоналар, шу жумладан
қишлоқ х̲жалиги ишчилари; 25 фоиз: бошқа корхоналар)
Давлат мақсадли жамғармаларига мажбурий ажратмалар
(3,2 фоиз), улар
қуйидагилар б̲йича тақсимланади:
• Бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси - 46,88 фоиз;
• Республика й̲л жамғармаси - 43,75 фоиз; ва
• Таълим ва тиббиёт муассасаларининг моддий-техник базасини ривожлантириш
бюджетдан ташқари жамғармаси - 9,37 фоиз.
б) Ходимнинг ҳиссаси:
Бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига суғурта (ижтимоий таъминот) бадаллари
(8 фоиз)
Шахсий пенсия жамғармаси ҳисобварағи (2 фоиз): Бу шахсий даромад солиғидан
олинади.
* Ходим томонидан т̲ланадиган умумий т̲лов даромаднинг 30,5 фоизини ташкил этади (даромаднинг максимал
даромад солиғидан 22,5 фоиз ва бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига 8 фоиз суғурта бадали).
Манба: Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 29 декабрдаги Ўзбекистон Республикасининг 2018
йилги асосий макроиқтисодий к̲рсаткичлари прогнози ва давлат бюджети параметрлари т̲ғрисидаги 3454-сонли
қарори (www.lex.uz/docs/3480354).
Ижтимоий суғурта схемалари фақат расмий секторда ишлайдиганларни қамраб олади.
Бу
-
ташвишланарли ҳолат, чунки норасмий ишчилар сони жуда к̲п. Норасмий бандликнинг миқдори турлича
баҳоланган б̲лиши мумкин б̲лса-да, яқинда ̲тказилган миллий с̲ров натижалари шуни к̲рсатадики, у
умумий бандликнинг 59 фоизини ташкил қилади (2-боб), бу нафақат к̲п сонли одамларни ижтимоий
суғурта қамровисиз қолдирмоқда, балки, айни вақтда, Пенсия жамғармасининг молиявий барқарорлигига
37
ҳам таҳдид солмоқда. (Аслида, Пенсия жамғармаси маълумотларига к̲ра37, меҳнатга лаёқатли ёшдаги
аҳолининг қарийб 60 фоизи ижтимоий суғурта билан қамраб олинмаган.) Пенсия жамғармасининг маълум
қилишича, тизимнинг молиявий барқарорлигини таъминлаш учун ХМТ 1: 4 нисбатни тавсия қилганига
қарамай, пенсионерлар ва бадал т̲ловчилар нисбати 1: 1,5 ни ташкил этади. Норасмийликнинг юқори
даражасидан ташқари, пенсия ислоҳоти тарафдорлари илгари сурган ижтимоий суғурта миллий дастурида
иштирок этувчилар камлигининг сабаблари пенсия ва бадаллар миқдори ̲ртасидаги ̲заро боғлиқликнинг
заифлиги; тоифага асосланган (имтиёзли пенсия деб аталувчи) пенсияларнинг к̲плиги ва максимал
нафақа суммасини белгилашда ҳисоблаш формуласига киритилган чеклов билан боғлиқ. Пенсия
ислоҳотининг амалдаги режалари ижтимоий суғурта тизимига ихтиёрий равишда қ̲шилишни
рағбатлантиришга қаратилган чора-тадбирлар, шу жумладан, қайд этилган иш даври етарли б̲лмаган
ишчилар давлат пенсиясини олишга талабгорлик қила олиши учун бир марталик ижтимоий бадал т̲лаш
имкониятини тақдим этишни ̲з ичига олади. Шунингдек, ишламайдиган турмуш ̲ртоқлари учун
ижтимоий суғурта бадалларини т̲лашга рухсат бериш таклиф этилмоқда. Бироқ норасмий бандликдан
расмий бандликка ̲тиш б̲йича параллель чоралар к̲рилмас экан, Пенсия жамғармасининг барқарорлиги
муаммолигича қолаверади.
Ижтимоий ёрдам дастурлари кам таъминланган оилалар учун нафақа, болалар учун нафақа, бадал
т̲лашга асосланган ёшга доир пенсия олиш ҳуқуқига эга б̲лмаган қариялар учун ижтимоий нафақа,
шунингдек, ижтимоий суғурта билан қамраб олинмаганлар учун ногиронлик ва боқувчисини й̲қотганлик
нафақаларидан ташкил топади. Аҳолининг муайян ижтимоий заиф гуруҳлари учун зарур дори-дармонлар
ҳам, болалар учун натура шаклида тақдим этиладиган нафақалар каби, солиқлар ҳисобидан
молиялаштирилувчи ижтимоий ёрдам орқали тақдим этилади. Ижтимоий ёрдам дастурлари умумий
солиқлар ҳисобидан т̲лиқ давлат бюджети томонидан молиялаштирилади.
Ижтимоий ёрдам дастурларидан фойдаланувчиларнинг умумий сони 2013 йилдан 2017 йилгача б̲лган
давр мобайнида сезиларли камайди. Масалан, с̲нгги ̲н йил ичида кам таъминланганлик учун ижтимоий
нафақа/болалар нафақаси оладиган оилалар сони
60-70 фоизга камайди
(ЮНИСЕФ,
2019а).
Молиялаштириш ҳажмининг ошганлиги асосан фақат инфляция даражаси ва аҳоли сони ̲сганлигини акс
эттиради.
Ижтимоий хизматлар
Ижтимоий хизматлар деганда “шахснинг турмуши сифатини оширишга, унга жамият ҳаётида иштирок
этишнинг бошқа фуқаролар билан тенг б̲лган имкониятларни яратишга ва (ёки) ̲зининг асосий ҳаётий
эҳтиёжларини мустақил равишда таъминлаш имкониятларини кенгайтиришга қаратилган хизматларга
муҳтож шахсга ёрдам к̲рсатиш б̲йича ҳуқуқий, иқтисодий, психологик, таълимга оид, тиббий,
реабилитация чора-тадбирлари ва бошқа чора-тадбирлар мажмуи”38 тушунилади. Гарчи Ўзбекистон
қонунчилигида белгиланган ижтимоий хизматларнинг к̲лами кенг қамровли к̲ринишга эга б̲лса-да,
фойдаланувчилар гуруҳлари анча чекланган. Булар: ёрдамга муҳтож ёлғиз яшовчи қариялар; биринчи ва
иккинчи гуруҳ ногиронлари; етим ва ота-она қарамоғисиз қолган болалар ва ота-она қарамоғидан маҳрум
б̲лган болалар; ақлий ногиронлар; ва ижтимоий аҳамиятга эга касалликларга чалинган одамлар.
Аҳолининг ижтимоий заиф гуруҳларнинг бундай тор таърифи ижтимоий хизматларга муҳтож б̲лган бошқа
гуруҳларни, масалан, гендер з̲равонлик ва одам савдосидан жабрланганлар; оилаларда яшайдиган,
аммо узоқ муддатли парваришга муҳтож қариялар; муҳожирларнинг қолдириб кетган оилалари; ва
тегишлича ота-она қарамоғисиз қолган болаларни истисно қилади. Оғир турмуш шароитида ҳаёт
37 Жавоблар CODI саволномасида тақдим этилган.
38 Ўзбекистон Республикасининг 2016 йил 26 декабрдаги «Кексалар, ногиронлар ва аҳолининг бошқа ижтимоий эҳтиёжманд
тоифалари учун ижтимоий хизматлар т̲ғрисида” ЎРҚ-415-сонли Қонуни.
38
кечирувчи аёллар учун хизматларнинг етишмаслиги яқинда тан олинди ва маслаҳат марказлари,
шунингдек, ишонч телефонлари ва оиладаги з̲равонликни бошдан кечирган аёллар учун биринчи марта
бошпана (шелтер) ташкил этилди (4-боб).
Умуман олганда, ижтимоий хизматлар тизими, аввалгидек, ногирон болалар ва катталар, ота-она
қарамоғисиз қолган болалар ва ота-она қарамоғидан маҳрум б̲лган болаларни интернатда парваришлаш
хизматларига к̲проқ таянади. К̲чма ижтимоий хизматлар ва ногирон болалар ва катталар учун кундузги
тиббий марказлар бундай хизматларга муҳтож б̲лганларнинг оз қисминигина қамраб олади.
Ижтимоий хизматларга сарфланадиган харажатларни аниқлаш қийин, чунки мавжуд маълумотларга,
масалан, ижтимоий ходимларнинг иш ҳақи, оғир турмуш шароитида ҳаёт кечирувчи аёллар учун яқинда
ташкил этилган марказларнинг харажатлари т̲ғрисидаги ахборот киритилмаган. 3-жадвалда 2016-2018
йилларнинг фойдаланиш учун очиқ б̲лган маълумотлари келтирилган. Ушбу даврда стационар парвариш
учун сарф-харажатлар икки баравар к̲пайди, ушбу харажатлар, нафақа олувчиларнинг сони барқарор
̲згармасдан қолгани ҳолда, асосан, интернатлар инфратузилмаси ва хизматларини бошланғич даражада
яхшилашга сарф этилди.
3-жадвал͘ Ўзбекистондаги ижтимоий хизматлар: Харажатлар ва нафақа олувчилар
2016
2017
2018
харажатлар
Бенефи-
харажатлар
Бенефи-
харажатлар
Бенефи-
(миллион
циарлар
(миллион
циарлар
(миллион
циарлар
с̲м)
сони
с̲м)
сони (минг)
с̲м)
сони (минг)
(минг)
Кекса
ва
ногиронларни
стационар
парвариш
35.200,9
6,8
71.159,7
6,9
98,727.7
6.5
қилиш
(Саховат,
Мурувват)
Болаларни
турар
жой
27.510,4
2,8
50.484,2
2,8
63,501.0
2.7
шароитида
парваришлаш
Уйда
парваришлаш
23.436,4
1,9
26.384,5
2
39,627.3
15.9
хизматлари
Ногиронларни
реабилитация
19.584,7
0.7
22.302,9
0,7
27,170.1
20.9
қилиш
Манба: Молия вазирлиги
Меҳнат бозори дастурлари ижтимоий ҳимоя тизими бюджетининг оз қисмини ташкил этади. Ишсизлик
нафақалари, жамоатчилик ишлари ва касбий тайёргарлик - қайта тайёрлов ва малака ошириш амалга
оширилаётган асосий дастурлар б̲либ ҳисобланади. Гарчи Бандликка к̲маклашиш жамғармасига иш
берувчилар ижтимоий суғурта бадалларининг кичик қисми (0,1%) ̲тказилса-да, ушбу дастурлар умумий
бюджет маблағлари ҳисобидан молиялаштирилади.
39
10-расм͘ Ўзбекистонда ишсизлик б̲йича нафақа: харажатлар ва нафақа олувчилар сони, 2016-18 йй39.
Ишсизлик нафақалари
16
3500
14
3000
12
2500
10
2000
8
Бенефициарлар (минг киши)
1500
Ҳаражатлар (млн. с̲м)
6
1000
4
500
2
0
0
2016
2017
2018
Манба: Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги.
Шу тариқа, МБДлар ишсизлик билан боғлиқ даромад й̲қотилишини минималлаштириш б̲йича
анъанавий “пассив” чора-тадбирлар (ишсизлик нафақалари)дан ва жамоатчилик ишлари (11-расм) ва
касбий таълим (12-расм); қайта тайёрлов ва малака ошириш; тадбиркорликни қ̲ллаб-қувватлашга
қаратилган субсидияланган дастурлар ва иш берувчиларга ишга қабул қилиш ва
̲қитиш учун
субсидияларни (2019 йилда жорий этилган) ̲з ичига олувчи меҳнат бозорининг фаол чора-тадбирларидан
ташкил топади. Ишсизлик нафақалари учун харажатлар бир маромда ̲сиб борди (10-расм). Бунинг акс
̲лароқ, 2017 йилда йирик “Жамоат ишлари” дастурининг жорий этилиши билан с̲нгги йилларда меҳнат
бозорида харажатлар борасида ҳам, хайрия нафақалари олувчилар борасида ҳам фаол дастурлар сони
к̲пайган
11-расм͘ Харажатлар (иш ҳақи ва иш ҳақи учун субсидиялар) ва Ўзбекистондаги жамоатчилик ишлари
дастурининг нафақа олувчилари, 2016-2018 йй͘40
Жамоат ишлари
60
350000
300000
50
Бенефициарлар (минг
250000
40
киши)
200000
30
Ҳаражатлар (млн. с̲м)
150000
20
100000
10
50000
0
0
2016
2017
2018
Манба: Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги.
39 К̲к рангда: нафақа олувчилар (минг), қизил рангда: Харажатлар (млн с̲м)
40 К̲к рангда: нафақа олувчилар (минг), қизил рангда: Харажатлар (млн с̲м)
40
12-расм͘ Ўзбекистонда касбий таълим дастурининг харажатлари ва нафақа олувчилари , 22016-
2018йй41 йй͘
Касб-ҳунар таълими
25
10000
9000
20
8000
7000
Бенефициарлар (минг
15
6000
киши)
5000
10
4000
Ҳаражатлар (млн. с̲м)
3000
5
2000
1000
0
0
2016
2017
2018
Манба: Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги.
Ушбу дастурлардан ташқари, иш ̲ринлари яратиш б̲йича бир марталик дастурлар мавжуд. Масалан, 2018
йилда Ҳукумат, асосан, ёшлар42 ва кам таъминланган оилалар аъзолари43 учун 346 мингта доимий иш
̲ринларини ташкил этиш ниятини билдирди. Бунга қ̲шимча равишда, 2018 йил бошида ёшлар ва
аёлларга м̲лжалланган бир қатор дастурлар жорий этилди. 2018 йил июль ойида жорий этилган ёшларни
иш билан таъминлаш стратегияси бизнес ва стартапларни ривожлантиришга к̲маклашиш; имтиёзли
кредитлар ва мулкни ижарага бериш ҳамда талаб юқори б̲лган малакаларни шакллантириш б̲йича
тренинглар ташкил қилиш орқали ёшларнинг ижтимоий-иқтисодий фаоллигини оширишга қаратилган.
Дастурга 768,7 миллиард с̲м (98,6 миллион АҚШ доллари) миқдорида маблағ ажратилган ва 2018 йил
охирига қадар давом этиши режалаштирилган эди.
Хотин-қизлар мавқеини оширишга қаратилган с̲нгги чора-тадбирлар Ўзбекистон Республикаси
Президентининг “Хотин-қизларни қ̲ллаб-қувватлаш ва оила институтини мустаҳкамлаш соҳасидаги
фаолиятни тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлар т̲ғрисида”ги қарорида44 белгилаб берилган. Ушбу
чора-тадбирлар доирасида аёллар ва оналарга оилада васийлик вазифасини бажаришларда ижтимоий
ёрдам таклиф этилади, шунингдек, муайян чора-тадбирлар воситасида иш билан таъминлаш
муаммоларини ҳал этишда ёрдам беради45. Жамғарма тадбиркор аёлларга имтиёзли кредитлар учун 100
миллиард с̲м (тахминан 12 миллион АҚШ доллари) миқдорида маблағ ажратди, уларнинг ярми 2018
41 К̲к рангда: нафақа олувчилар (минг), қизил рангда: Харажатлар (млн с̲м)
42 Ўзбекистон Республикасининг 2016 йил 14 сентябрдаги “Ёшларга оид давлат сиёсати” ЎРҚ-406-сонли Қонунига мувофиқ, 14
ёшга т̲лган ва 30 ёшдан ошмаган шахслар ёшлар (ёш фуқаролар) деб белгиланган (www.lex.uz/docs/3026250).
43 Ўзбекистон Республикасининг 2018 йил 3 февралдаги «2018 йилда аҳоли бандлигига к̲маклашиш давлат дастурини амалга
ошириш чора-тадбирлари т̲ғрисидаͩ 3506-сонли қарори (www.lex.uz/docs/3550818).
44 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 2 февралдаги 5325-сонли фармони (https://lex.uz/docs/3546745).
45 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 2 февралдаги 5325-сонли фармонининг 17-банди.
41
йилда ̲злаштирилди. Шунингдек, 55 миллиард с̲м (тахминан 6,5 миллион АҚШ доллари) ногирон
аёлларга берилган уй-жойларга бошланғич т̲лов сифатида т̲лаш учун ажратилди46.
Ёшлар ва аёллар учун м̲лжалланган махсус дастурларга қ̲шимча равишда, хусусий тадбиркорликни
рағбатлантириш мақсадида ΗҲар бир оила - тадбиркорΗ оилавий дастури47 2018 йил ёзида жорий этилган
б̲либ, унинг мақсади нисбатан заиф ривожланган ҳудудлар ва иқлим шароитлари оғир б̲лган аҳоли
пунктларига алоҳида эътибор қаратган ҳолда хусусий тадбиркорликни ривожлантиришга қаратилган.
Дастур доирасида оилавий бизнес учун кредитлар, тадбиркорлик фаолиятини ташкил этиш ва р̲йхатдан
̲тказишда маъмурий ёрдам, тадбиркорлик б̲йича тренинглар, бизнес мини-кластерларини яратиш (энди
иш бошлаган тадбиркорларга муваффақиятли тадбиркорларни мураббий сифатида тайинлаш),
инфратузилмани ривожлантириш, янги оилавий бизнес учун ер участкаси ажратиш кабилар тақдим
этилади Президентнинг “Оилавий тадбиркорликни ривожлантириш давлат дастурлари доирасида амалга
оширилаётган лойиҳаларни кредитлаш тартибини такомиллаштиришнинг қ̲шимча чора-тадбирлар
т̲ғрисида”ги қарорида
2020 йилда турли оилавий ва якка тартибдаги тадбиркорликни қ̲ллаб-
қувватлашга қаратилган турли давлат дастурларини молиялаштириш мақсадида Андижон вилоятига 352,6
миллиард с̲м, Фарғона вилоятига 400 миллиард с̲м ва Сирдарё вилоятига 51,7 миллиард с̲м
ажратилиши к̲зда тутилган.
3.4 Қамров
Ушбу ҳисоботда тақдим этилган барча ИҲ дастурларидан фойдаланувчиларнинг умумий сони 2012
йилдаги 8,1 миллион кишидан 2017 йилда 6,4 миллион кишига тушиб, ̲ртача йиллик пасайиш 3,6 фоизни
ташкил қилди. Натижада, 2012-17 йиллар давомида жами 21 фоиз пасайишга олиб келди, бу даврда энг
катта пасайиш ишсизлик нафақалари ва кам таъминланган оилалар/болалар нафақаси олувчилар орасида
қайд этилди (шунга қарамай, юқорида таъкидланганидек, ҳозирги пайтда кам таъминланган оилалар учун
ушбу тенденция тескари й̲налишда ̲згариб бормоқда). Айни шу даврда ёшга доир пенсия олиш ҳуқуқига
эга б̲лган кекса ёшли аҳоли сонининг ортиши ҳисобига ижтимоий суғурта дастурлари доирасида нафақа
олувчилар сони бир оз к̲пайди. Бунда пенсия олиш ҳуқуқига эга б̲лган ногиронлар сони III тоифали
ногиронлик гуруҳидаги шахслар учун нафақа олиш ҳуқуқининг бекор қилиниши ҳисобига қисман
камайганлигини эътиборга олиш зарур. МБДлар эса, айниқса, жамоатчилик ишлари дастурлари, аксинча,
кенгайиб борди ва бу иш жойларини яратиш, тарғиб қилиш ва фаоллаштиришга б̲лган эътибор тобора
кучайиб бораётганидан далолат бермоқда48.
3Ǥ5 Мониторинг ва баҳолаш
Давлат даражасидаги ИҲнинг умумий мониторинги давлат парламенти зиммасидадир. ИҲни Қонунчилик
палатасидаги “Меҳнат ва ижтимоий масалалар қ̲митаси” назорат қилади, айни пайтда, Сенатнинг
“Бюджет ва иқтисодий ислоҳотлар қ̲митаси” молиялаштириш билан шуғулланади, “Фан, таълим ва
соғлиқни сақлаш қ̲митаси” эса маъмурий масалаларни назорат қилади. Қ̲миталарнинг вазифаларига
қонунчиликни ̲згартириш ташаббуси; таклиф этилган қонун лойиҳаларини к̲риб чиқиш; ижро ҳокимияти
вакиллари устидан парламент назоратини амалга ошириш ва мансабдор шахслардан мунтазам равишда
ҳисобот олиш кабилар киради.
46 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 2 февралдаги 5325-сонли фармони (www.lex.uz).
47 Ўзбекистон Респуббикаси Президентининг 2018 йил 7 июлдаги “Ҳар бир оила - тадбиркор” дастурини амалга ошириш
т̲ғрисида” 3777-сонли қарори (www.lex.uz/docs/3772866).
48 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 24 октябрдаги «Оилавий тадбиркорликни ривожлантириш давлат
дастурлари доирасида амалга оширилаётган лойиҳаларни кредитлаш тартибини такомиллаштиришнинг қ̲шимча чора-
тадбирлари т̲ғрисида” 4499-сонли қарори (www.lex.uz/ru/docs/4569648)
42
Умумий ҳисобот учун расмий жавобгарлик Вазирлар Маҳкамасининг “Ахборот-таҳлил департаменти”га
юклатилади. Бюджет ва харажатлар мониторинги Молия вазирлигининг
“Молиявий назорат
департаменти” зиммасига юклатилган б̲либ, у ҳар бир вазирлик ва маҳаллий ҳокимиятлардаги тегишли
идоралар билан бюджетни режалаштириш ва к̲риб чиқиш, шунингдек, ажратилган маблағларнинг
келишилган ҳолда тақсимланишини таъминлаш б̲йича иш олиб боради. Ҳисоб палатаси амалдаги
т̲ловлар бюджет маблағларига т̲ғри келишини текширади. Шунга ̲хшаш принципларга асосланган
молиявий мониторинг ҳар бир вазирлик, агентлик ва маҳаллий давлат ҳокимияти органларида амалга
оширилади. Шундай қилиб, мониторингга б̲лган ёндашув асосан молиявий аудит ва текширувлар,
амалдаги т̲ловларни режалаштирилган т̲ловлар билан таққослаш ва амалга оширилган т̲ловлар
қонуний нуқтаи назардан асосланганлигини таъминлашга асосланади.
Ҳар бир муассаса турли дастур ва схемаларда иштирок этиш ҳууқини асослаш учун зарур б̲лган барча
тасдиқловчи ҳужжатлар мониторингига алоҳида эътибор беради. Маълумотларнинг аксарияти, хусусан,
маҳаллий даражада, қоғозда қайд этилади. Электрон бошқарув ахборот тизимига (МИС) эга б̲лган Пенсия
жамғармаси бундан мустасно б̲либ, ушбу Пенсия платформаси ҳар бир пенсионер б̲йича батафсил
профилга эга49 . БММВ меҳнат бозори дастурлари учун бошқарувнинг электрон ахборот тизимини
синовдан ̲тказиш жараёнида б̲либ, у меҳнат муносабатлари, бандлик ва инспекциялар билан боғлиқ
барча жиҳатлар т̲ғрисидаги долзарб маълумотларни сақлайди ва таҳлил қилади, сиёсатни ишлаб чиқиш
учун зарур б̲лган ишчи кучи ва талаб статистикасини тақдим этади. Бундан ташқари, 2019 йилнинг 1
октябридан бошлаб Молия вазирлиги, камбағаликка барҳам бериш мақсадида, оилаларга манзилли
бериладиган уч турдаги нафақаларни тақдим этишни бошқаришни соддалаштириш, мувофиқлаштириш
ва шаффофлигини ошириш учун ягона реестрни синовдан ̲тказишни жорий этиш устида иш олиб
бормоқда50 . Соғлиқни сақлаш вазирлиги ногиронларни р̲йхтга олиш учун ̲з электрон реестрига эга.
Умуман олганда, ушбу бошқарувнинг электрон ахборот тизимлари маълумотларни киритиш жараёнини
тезлаштириш ва мувофиқлик меъёрларига т̲ғри келишини мониторинг қилиш, шунингдек, назорат қилиш
инструменти сифатида қаралади.
С̲нгги пайтларда МИСнинг ҳар хил турлари бутун дунё б̲йлаб, шу жумладан, ЕМДҲ минтақасида
оммалашди. Бироқ, тажрибалар шуни к̲рсатадики, уларнинг фойдалилиги ушбу тизимнинг мақсадидан
бошлаб, моҳияти
(масалан, турли дастурлар б̲йича маълумотларни сақлаш ёки камбағалликни
камайтириш дастуридан фойдаланувчилар т̲ғрисидаги маълумотларни т̲плаш) ва махфий
маълумотларни ҳимоя қилиш жиҳатидан бир қатор омилларга боғлиқ. Унинг етарлича
фойдаланилмаётган функцияларидан бири - бу бошланғич баҳо бериш ва баҳолаш натижаларини
мониторинг қилиш салоҳиятидир. Сифатли маълумотлар ва таҳлиллар тақдим этилганда, ушбу функция
нафақат дастурларни режалаштиришни такомиллаштириб қолмай, шунингдек, молиявий маблағларни
тақсимлаш т̲ғрисида қарор қабул қилиш учун маълумотларни тақдим этиши мумкин.
Аниқ мақсадлар ва к̲рсаткичлари мавжуд б̲лган мониторинг ва баҳолашнинг бундай комплекс тизими
на ИҲ тизимида ва на алоҳида дастурларда мавжуд эмас. Аксинча, муайян дастурларнинг мақсадлари,
контекстни ҳисобга олмаган ҳолда, нисбий рақамларда ёки, тегишлича, аҳолининг мақсадли гуруҳлари
улуши сифатида ифодаланади. Бошқа томондан, маълумотларни йиғиш б̲йича миқдорий ахборот
49 Пенсия жамғармасининг БАТда пенсионернинг расмий манзили ва у яшайдиган манзил; тақдим этилган тасдиқловчи
ҳужжатларнинг сканер қилинган электрон нусхаси; пенсия миқдори ва уни олиш давомийлиги; пенсиянинг т̲ланганлиги
ҳамда меҳнат фаолияти ва т̲ланган ижтимоий бадаллар т̲ғрисидаги барча маълумотлар мавжуд.
50 Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 13 апрелдаги “Аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш тизимини
идоралараро электрон ̲заро ҳамкорликни қ̲ллаган ҳолда такомиллаштириш чора-тадбирлари т̲ғрисида” 308-сонли қарори.
43
т̲плашга й̲налтирилган қатор тадбирлар мавжуд б̲либ, улардан дастур мақсадларини ахборот билан
таъминлаш мақсадида фойдаланилади.
Ҳозиргача ИҲ дастурларининг ҳеч бири баҳоланмаган. Шунга қарамай, фаол МБДларни баҳолашга уриниш
Бандликка к̲маклашиш марказлари (бундан кейин - бандлик марказлари) томонидан бошланган б̲лиши
керак. Далиллар шуни к̲рсатадики, МБДни мониторинг мақсадида баҳолаш амалга оширилган б̲лса ҳам,
улар бироз юзаки бажарилган. Шунга қарамай, ислоҳотлар жараёнида такомиллаштириш нуқтаи
назаридан дастурни қайта к̲риб чиқишда ёки янги дастурларни ишлаб чиқишда мазкур мониторинг
натижаларини эътиборга олиш лозим. Илғор амалиёт маълумотлар йиғишни талаб қилади, бунда
такомиллаштирилган методология ва/ёки дастурларнинг к̲ламини кенгайтириш учун дастурларни чуқур
баҳолаш амалга оширилади., Шунингдек, ички баҳолаш - доимий ишчи жараёнларнинг бир қисми
б̲лиши мумкинлигини намойиш этиш учун ушбу маълумотлардан фойдаланиш мумкин, бу, пировард
натижада, уларнинг фойдаланувчиларга б̲лган таъсирини намойиш этиш учун ташқи ва мустақил
баҳолашни амалга оширишга олиб келади.
3Ǥ6 Хулоса ва асосий ғоялар
Фуқароларнинг ИҲга б̲лган ҳуқуқлари Конституцияда белгилаб қ̲йилганига қарамай, Ўзбекистонда ИҲ
сиёсати ҳам, миллий ИҲ тизимига б̲лган қарашларини акс эттирадиган стратегия ҳам мавжуд эмас. ИҲ
схемаларини бошқарадиган қоидалар т̲ғрисида турли хил қонунлар мавжуд, аммо тизимни
ривожлантиришнинг келгусидаги й̲налишини белгилайдиган ҳужжат й̲қ. Натижада, с̲нгги ̲н йил ичида
ИҲ схемаларига доир муҳим қарорлар етарлича тарқоқ ҳолда қабул қилинди. Бундан ташқари, ИҲ турли
муассасалар ̲ртасида б̲линиб кетган б̲либ, уларнинг ҳеч бири умумий мувофиқлаштириш ёки алоҳида
дастурларни оптималлаштиришга й̲налтирилган турли к̲ринишдаги тадбирларни интеграциялаш
имконига эга эмас. Ижтимоий ҳимоянинг муайян схемасига масъул б̲лган ҳар бир муассаса яхши
ривожланган вертикал ташкилий тузилмага эга, бироқ дастурлар/схемалар ̲ртасида горизонтал боғланиш
мавжуд эмас. Ўзбекистоннинг ИҲ тизимини стратегик, ташкилий, ҳуқуқий ва дастурий даражада
бирлаштириш ва мустаҳкамлаш учун мувофиқлаштирилган сиёсий ва стратегик асослар зарур.
Ўзбекистонда ИҲни умумий маънода пул ̲тказмалари ва имтиёзлар тизими сифатида тавсифлаш мумкин.
Ижтимоий ёрдам хизматлари ва профессионал ижтимоий ишчининг вазифалари ҳақидаги тушунчалар
заиф. Ижтимоий ёрдам б̲йича баъзи хизматлардан мавжуд б̲лса-да, улардан фойдаланиш имконияти
фуқароларнинг алоҳида, аниқ белгилаб қ̲йилган тоифаларида мавжуд холос. Чамаси, нафақалар
бошқаруви ва ижтимоий хизматлар бошқаруви ̲ртасида ҳеч қандай боғлиқлик й̲қ, бу эса яккаланиб
қолиш хавфи остида қолган аҳоли қатламларининг ижтимоий интеграциялашишига энг яхши тарзда
к̲маклашиш ва уларнинг турмуш даражасини ошириш учун
̲заро бир-бирини т̲лдришдан
фойдаланилмаслигини билдиради.
Ўзбекистондаги ИҲ тизимининг ̲зига хос хусусияти, унинг эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда, ижтимоий
ёрдам олиш ҳуқуқини баҳолайдиган анъанавий маҳаллий ҳамжамият тузилмаси - маҳалланинг расмий
роли ҳисобланади. Бу ̲тмишда, айниқса мустақилликнинг дастлабки йилларида, маълум даражада
фойдали б̲лган б̲лса-да, камдан-кам ҳолларда ёрдам профессионал бошқарув остида амалга оширилган.
Шу сабабли, профессионал ижтимоий ишчининг ролини кенгайтириш вақти келганга ̲хшайди. Баъзи
ҳолларда маҳаллалар давлат томонидан ёрдам бериш борасида мавжуд б̲лган б̲шлиқларни қ̲шимча
пул ёки натура шаклидаги ёрдам билан т̲лдирадилар; яъни улар давлат томонидан
молиялаштириладиган схемаларни т̲лдирадилар ва баъзи ҳолларда нодавлат ташкилотларининг
қ̲шимча манбаларини жалб қиладилар.
44
Фуқароларнинг ёрдам олишга б̲лган эҳтиёжларини баҳолаш, шунингдек, мавжуд к̲мак т̲ғрисидаги
ахборотни фуқароларга етказиш сиёсатини ишлаб чиқишга директив ёндашувда ҳам, молиялаштириш
б̲йича қарор қабул қилишда ҳам масъулиятнинг маҳаллий даражада фарқланиши Ўзбекистоннинг яна
бир ̲зига хос хусусияти б̲либ ҳисобланади. Маҳаллий эҳтиёжлар ва мавжуд ёрдамнинг таъсири т̲ғрисида
маҳалла миқёсида мавжуд б̲лган маълумот йиғишни амалга оширадиган, шунингдек, ушбу
маълумотларни марказлашган сиёсат ва бюджет поғоналаридан юқорига тақдим этувчи ва уни аниқ
далилларга асосланган тарзда р̲йхатга олишни таъминловчи аниқ бир тизим мавжуд эмас.
ИҲ б̲йича харажатларнинг умумий даражаси, халқаро миқёсда таққослаганда, ̲рта даражада, бунда
сарфланадиган харажатларнинг катта қисми ижтимоий суғурта тизимига, хусусан, ёшга доир пенсияларига
т̲ғри келади. Умуман олганда, ишчилар ва иш берувчиларнинг ижтимоий суғуртани кафолатлашга ҳисса
қ̲шганлари эътиборга олинса, вазиятни тушуниш мумкин. Шунга қарамай, меҳнатга лаёқатли ёшдаги
аҳолини бадал т̲ловларига асосланган пенсия таъминоти билан қамраб олиш сезиларли даражада
пасайди ва муносиб иш ̲ринлари етишмаслиги натижасида ижтимоий бадалларни т̲лаш маданияти
ёмонлашди, ишчиларнинг катта қисми норасмий секторда фаолият к̲рсатиши ҳам буни тасдиқлайди.
Юқори даражадаги норасмийлик фақат Ўзбекистонга хос эмас; ХМТ маълумотларига к̲ра, дунёда банд
б̲лганларнинг 60 фоиздан к̲проғи норасмий секторда ишлаб, ҳаёт кечиради: аксар ҳолларда кам
таъминланганлар орасида норасмий бандликнинг к̲рсаткичлари баландроқ ва, аксинча, норасмий
бандлик билан банд б̲лганлар орасида камбағаллик даражаси юқорироқдир (ХМТ, 2018а). Қамровни
яхшилашга уринишлар ишчиларнинг бадал т̲ловларини бекор қилиш ва уларни даромад солиғи
ҳисобидан молиялаштирилувчи шахсий ҳисобварақларга алмаштириш ҳамда иш берувчиларнинг бадал
т̲ловларини камайтириш орқали амалга оширилмоқда. Бу расмий бандликни рағбатлантиришга
уринишларни акс эттириши мумкин, аммо уларнинг таъсири т̲ғрисида бирор бир хулоса чиқаришга ҳали
эрта. Шунга қарамасдан, бу молиялаштириш механизмларидаги сезиларли ̲згариш б̲либ ҳисобланади,
шунинг учун у диққат билан кузатиб борилиши ва назорат қилиниши керак. Бундан ташқари, пенсия ёшини
ошириш б̲йича таклифлар ва пенсия олиш ҳуқуқига эга б̲лиш учун минимал иж стажи миқдори ҳам
муҳокама қилинмоқда.
С̲нгги ̲н йилликда, манзилли ижтимоий ёрдам олувчилар, айниқса, болаларнинг манзилли ижтимоий
нафақаларини олувчилар сони сезиларли даражада қисқарган, бу умумий бюджет харажатларини
чеклашга интилиш кам таъминланган болаларга жиддий таъсир қилаётганини к̲рсатмоқда. Ижтимоий
суғурта дастурларини амалга ошириш натижасида, хусусан пенсия дастурлари пенсия оладиган аъзолари
мавжуд оилаларда ҳаёт кечирувчи болаларнинг камбағаллигини камайтиришга ёрдам беради; шу тариқа,
пенсия дастурлари ̲зининг даромадлар ̲рнини қоплашни таъминлаш ва кекса ёшдаги истеъмол
даражасида р̲й берадиган кескин ̲згаришлар таъсирини юмшатиш сингари асосий мақсади доирасидан
чиқиб, оиланинг барча аъзолари ̲ртасида камбағалликни қисқартиришга ёрдам беради. Бу эса мавжуд
тизим пенсия ёшидаги аъзолари б̲лмаган оила х̲жаликлари ёки оилаларни ноқулай вазиятга қ̲йиши
мумкинлигидан далолат беради.
Фаол ва пассив МБДларга сарф қилинган харажатлар улуши пастлигича қолмоқда. Ишсизлик нафақаси
олиш ҳуқуқига эга б̲лган ва уни олаётганлар сони камайди ва бу к̲рсаткич сезиларли даражада паст,
лекин бандлик имтиёзлари (яъни пассив МБДлар) миқдори ёки қамровида, деярли, ̲згаришлар
кузатилмади. Бошқа давлатлардан фарқли ̲лароқ, халқаро ижтимоий таъминот стандартларининг асосий
элементи б̲лган, ишсизлик ҳолати юзага келганда ишчиларни суғурталаш учун минимал суғурта элементи
мавжуд эмас ёки жуда паст даражада. Яқинда ишчиларнинг Ягона ижтимоий т̲лов тизимига т̲лайдиган
бадаллари бекор қилингач, расмий секторда ишлаётганлар учун ҳам суғурта элементи й̲қ б̲лганга
̲хшайди.
45
Ёшлар, аёллар ва меҳнатга лаёқатли аҳолининг бошқа қатламларини иш билан таъминлашга ёрдам
берадиган фаол МБДларга сарф қилинаётган харажатлар ҳажми ошмоқда. Харажатлар ̲қув дастурларига
й̲налтирилди, шу билан бирга, янги тадбиркорларни, айниқса, аёллар ва ёшларни қ̲ллаб-қувватлаш
мақсадида бир марталик (Бандликка к̲маклашиш жамғармаси томонидан молиялаштирилмайдиган)
дастурлар амалга оширилди. Аҳолини иш билан таъминлашга устувор аҳамият берилмоқда ва бу ушбу
чора-тадбирлар воситасида фуқароларнинг ижтимоий ёрдам олишдаги б̲шлиқларни т̲лдириш
мақсадидагина эмас, меҳнат билан бандлик даражаси ва сифатини ошириш ҳисобига аҳолининг
ижтимоий нафақаларга қарамлигини й̲қотиш мақсадида амалга оширилмоқда. Буни диққат билан
назорат қилиб бориш керак, чунки муносиб иш кам учрайдиган ва/ёки барқарор б̲лмаган вазиятларда бу
самарасиз б̲лиши мумкин. Корхоналарни р̲йхатдан ̲тказиш жараёни яхшиланганига қарамай, ушбу
турдаги дастурлар орқали яратилган иш ̲ринларининг барқарорлиги (ёки давомийлиги) уларнинг доимий
иш билан таъминлашга керакли таъсир к̲рсатиши ва шу сабабли ижтимоий суғурта дастурларига, айниқса,
тегишли захира қ̲ллаб-қувватлаш хизматлари мавжуд б̲лмаганда, ̲з ҳиссаларини қ̲шиш қобилиятига
эга б̲лмаслиги мумкин51.
Бундан ташқари, дастурлар оилавий тадбиркорлик, хусусан, аёлларни иш билан таъминлашни
рағбатлантиришга м̲лжалланган касаначилик тизимини ташкил этишга й̲налтирилган. Бироқ бунга
ИҲлар билан боғлиқ муаммоларни кейинчалик оилаларга юклатиш сифатида қаралиши мумкин, чунки
бандлик/меҳнатни ташкил этишнинг ушбу турида иш берувчининг кимлиги ва ижтимоий таъминотнинг
хатарлари
(масалан, миллий қонунчиликда қамраб олинмаган касаллик, ишсизлик, иш жойида
шикастланиш ва она б̲лиш) қандай тартибга солиниши аниқ эмас. Бундан ташқари, ушбу дастурлар уй
шароитидаги тадбиркорлик хусусан аёлларга мос, деган фикрни акс эттиради, чунки меҳнатни ташкил
қилишнинг ушбу тури уларга уй ишлари ва болаларни парвариш қилиш б̲йича бошқа мажбуриятларни
ҳам бажаришга имкон беради. Моҳиятан, аёлларнинг меҳнат бозоридаги иштироки, тенг имкониятларга
эга б̲лиши ва камбағалликни камайтириш муаммолари ̲з долзарблигини й̲қотмаётган бир пайтда,
уларга икки ҳисса к̲п ишларни бажариш таклиф этилмоқда.
Юқорида таъкидлаб ̲тилганидек, Конституция ва қонун ҳужжатларида акс эттирилган ИҲ тушунчаси ̲зига
хос хатарлар юзага келганда (масалан, қарилик, ногиронлик ва боқувчисини й̲қотиш); хатарлар ва
камбағаллик ҳолатига тушганда нақд пул ̲тказиш; шунингдек, иш берувчининг масъулияти (яъни,
оналикни ҳимоя қилиш, касаллик ва иш жойидаги шикастланиш ҳолатида) даромадларнинг ̲рнини
босувчи тизим сифатида тасаввур қилинади. Бу халқаро ижтимоий ҳимоя стандартларига мос келмайди,
чунки ижтимоий суғурта тизими ҳаётни ̲згартирадиган муҳим воқеаларни к̲риб чиқади, аммо у ишчилар
ва уларнинг оилаларини ҳар томонлама ҳимоя қилишни таъминламайди. Бунинг ̲рнига, хатарлардан
ҳимоя қилиш иш берувчилар ва оилалар зиммасига, камбағаллик ҳолатида эса бадалларга асосланмаган
дастурларга ̲тказилади. Ижтимоий суғурта дастурларининг, жумладан, даромад манбаи сифатидаги
аҳамияти бадалга асосланмаган дастурларни молиялаштириш ҳажми камайган бир пайтда, ижтимоий
суғурта дастурларини молиялаштириш улушининг ортиб бориши факти билан асосланади.
Суғурта тамойилларига путур етказилганига қ̲шимча тарзда, ИҲнинг бошқа потенциал соҳаларига, шу
жумладан, ижтимоий ишчилар томонидан амалга ошириладиган ижтимоий ёрдам хизматларига кам
эътибор қаратилмоқда. Миллий ижтимоий иш тизимига, одатда, аҳолининг ижтимоий заиф қатламлари
ва яккаланиш хатари остидаги фуқароларга мақсадли ёрдам к̲рсата оладиган ва уларни бошқа бир қатор
давлат хизматларига жалб этишга қодир б̲лган муҳим давлат хизмати сифатида қаралади. Самарали ва
кенг қамровли ижтимоий иш ва ижтимоий ёрдам тизимининг й̲қлиги Ўзбекистон фуқароларининг
51
“͙ 2014 йилда яратилган 780 минг иш ̲ринларининг фақат 55 фоизида доимий (барқарор) шартнома б̲лган.” (Dugarova,
2016).
46
к̲пчилиги ушбу асосий қ̲ллаб-қувватлаш соҳасидан маҳрум б̲лаётганларини англатади. Ижтимоий
таъминот хизматлари жисмоний шахслар ёки оилалар дуч келадиган потенциал мураккаб муаммоларни
ҳал қилмайди ва улар профилактик хусусият ёки ролга эга эмас. ИҲнинг нақд пул к̲ринишидаги
нафақалари ва ижтимоий хизматлар янада бир-бирини т̲лдириши ва уларнинг ҳар иккиси ҳам барча
фуқароларга ИҲ ҳуқуқлари ва кафолатларидан фойдаланиш имкониятларини тақдим этишда зарур восита
б̲либ ҳисобланиши керак.
ИҲ схемаларини мониторинг қилиш режалаштирилган ажратмаларга мувофиқ сарф қилинган
маблағларни назорат қилиш учун молиявий аудит ва текширишларга, шунингдек, ёрдам олиш учун тақдим
этилган аризалар билан боғлиқ ҳужжатларни расмийлаштириш ва мавжудлиги тартибини назорат
қилишга қаратилган. Ягона р̲йхатга олиш тизими й̲қ ва, Пенсия жамғармасини ҳисобга олмаганда,
электрон бошқарувнинг бир нечта элементлари мавжуд, холос. Дастурлар самарадорлиги ва уларнинг
фойдаланувчиларга ҳақиқий таъсирини таҳлил қилиш учун таъсирни баҳолашдан фойдаланилганлиги
т̲ғрисидаги далиллар етарли эмас, шунингдек, бутун тизим мониторинги ва баҳолаш асослари мавжуд
эмас. Бу сиёсат соҳасида стратегик қарорлар қабул қилиш учун далиллар базасига тааллуқли бир қанча
саволларни юзага келтиради.
47
4. ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯ ДАСТУРЛАРИ:
ИШЛАБ ЧИҚИШ ВА АМАЛГА ОШИРИШ
Ушбу б̲лимда Ўзбекистондаги ҳар бир ИҲ дастурининг танлаб олиш мезонлари, нафақаларнинг тузилиши,
нафақаларни тақдим этиш/институционал жавобгарлик ҳамда, иложи борича, дастурлар қамрови ва
мониторинги батафсил к̲риб чиқилади. 4.1-б̲лимда бадалларга асосланган суғурта схемалари ёритилган;
4.2-б̲лим иш берувчилар масъул б̲лган имтиёзларни баён қилади; 4.3-б̲лимда солиқлар ҳисобидан
молиялаштириладиган, бадалга асосланмаган ижтимоий ёрдамнинг схемалари ёритилган; 4.4-б̲лимда
меҳнат бозоридаги фаол дастурлар ёритилган; 4.5-б̲лим ижтимоий хизматларни ̲з ичига олади; 4.6-
б̲лимда натура шаклидаги имтиёзлар ва субсидиялар ёритилган;
4.7-б̲лимда асосий дори-
дармонлардан фойдаланиш имкониятилари баён этилган.
4Ǥ1 Ижтимоий суғурта
4.1.1 Бадаллар тўловига асосланган пенсия дастурлари
Ижтимоий суғуртанинг пенсияга оид дастурлари ёшга доир пенсиялар, ногиронлик ва боқувчисини
й̲қотганлик нафақаларини қамраб олади. Ижтимоий суғурта б̲йича нафақа олиш ҳуқуқини қ̲лга
киритиш учун бадал т̲ловларининг етарли даврига эга б̲лмаган шахслар, солиқлар ҳисобидан
молиялаштирилувчи ёшга доир “ижтимоий” пенсия, ногиронлик ва боқувчисини й̲қотганлик нафақасини
олиш ҳуқуқига эга. Аммо 2011 йилдан бошлаб якка-ёлғиз ҳаёт кечирувчи ва уларни парваришлаши мумкин
б̲лган вояга етган фарзандлари ёки қариндошлари б̲лмаган қариялар (эркаклар учун 65 ёшдан ошган ва
аёллар учун 60 ёшдан ошганларга) ёшга доир ижтимоий пенсия олиш ҳуқуқига эга52 (4. 3.3 б̲лим).
Саралаш мезонлари
(а) Ёшга доир пенсия
Ўзбекистоннинг ёшга доир пенсия таъминоти дастури шартли равишда ̲рнатилган бадаллар ва мажбурий
жамғарилувчи пенсия тизимига асосланади. 55 ёшга т̲лган, камида 20 йиллик меҳнат стажига эга б̲лган
аёллар ва 60 ёшга т̲лган, камида 25 йиллик меҳнат стажига эга б̲лган эркаклар пенсия олиш ҳуқуқига
эгадирлар. Пенсия олиш ҳуқуқини тақдим этишнинг саралаш мезонлари ишчилар/хизматчиларнинг бир
қатор махсус гуруҳлари учун соддалаштирилган. Бундан ташқари, нафақа олувчининг меҳнат стажига
(пенсия) олувчининг ҳарбий хизматда ̲тказган йиллари, бакалавр, магистрлик дипломи, шунингдек,
номзодлик ёки докторлик илмий даражаларини (жумладан, чет элда) олиш учун таълимнинг кундузги
турида ̲қиш даври; туғруқ таътили (уч йилдан к̲п б̲лмаган); ногирон болани т̲лиқ бандлик асосида
парваришлаш йиллари ва бошқалар кириши мумкин. Суғурта бадаллари даври етарли б̲лмаган шахслар,
агар улар камида етти йил ишлаган б̲лсалар, ҳақиқий ишлаган йилларига мутаносиб равишда пенсия
олиш ҳуқуқига эга.
Ҳозирги вақтда корхоналарни қайта қуриш, технологик ̲згартириш, ишлаб чиқаришни қисқартириш ёки
корхонани ёпиш туфайли меҳнат шартномаси бекор қилинганларга, агар зарур иш стажига эга б̲лсалар,
икки йил олдин нафақага чиқиш ҳуқуқи берилади, масалан, эркаклар 60 ёш ̲рнига 58 ёшга т̲лганларида
ва аёллар эса 55 ёш ̲рнига 53 ёшга т̲лганларида.
52 Қаранг: Болаликдан ногиронларга ва ̲н саккиз ёшга т̲лмаган ОИВ инфекциясига чалинган шахсларга нафақалар тайинлаш ва
т̲лаш тартиби т̲ғрисидаги низомнинг 8-банди Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 7 апрелдаги 107-
сонли қарори)
48
Ўзбекистон ҳукумати пенсия таъминоти тизимини ислоҳ қилиш б̲йича концепция ишлаб чиқди, унда
пенсия олиш ҳуқуқи учун бадал т̲лашнинг минимал даврини босқичма-босқич равишда 7 йилдан 10
йилгача, кейинчалик 15 йилгача ошириш; шунингдек, пенсия ёшини босқичма-босқич аёллар учун 55 дан
58 гача ва эркаклар учун 60 дан 63 гача ошириш назарда тутилади. Ислоҳотлар концепциясида пенсия
билан бадал т̲ловлари миқдори ̲ртасидаги боғлиқликни мустаҳкамлаш б̲йича таклифлар ҳам мавжуд.
(б) Ногиронлик ва боқувчисини й̲қотганлик нафақалари
Агар ногиронлик ёки ̲лим сабаби ишлаб чиқаришдаги шикастланиш ёки касбий касаллик туфайли юзага
келган б̲лса, меҳнат стажи ва т̲ланган бадал миқдоридан қатъий назар, нафақа тайинланади. Агар
ногиронлик ёки ̲лим умумий касаллик туфайли юзага келган б̲лса, ишчининг иш стажи белгиланган
миқдорга етган ҳолларда унинг т̲лиқ пенсияси оила аъзосига тайинланади. Иш стажининг белгиланган
миқдори ишчининг ёшига қараб 2 йилдан 20 йилгача б̲лиши мумкин.
Ногиронлик пенсиялари ногиронлик даражасига қараб белгиланади, бу эса, ̲з навбатида, тиббий-меҳнат
эксперт комиссиялари (ТМЭК) томонидан ̲тказилган тиббий к̲рик асосида аниқланади. Руҳий саломатлик
муаммолари; интеллектуал қийинчиликлар; нутқ, ёзиш, ̲қиш ёки вербал ва новербал мулоқотдаги
ноқисликлар; ҳиссий ва жисмоний ноқисликлар; қон айланиши, нафас олиш, овқат ҳазм қилиш,
метаболизм ва иммунитет тизимидаги бузилишлар; шунингдек, ташқи к̲ринишнинг ностандарт ̲згариши
ногиронлик деб баҳоланади. Ногиронликнинг қай даражада жиддийлиги одамнинг ̲зини ̲зи парвариш
қилиш, ҳаракатлана олиш, мулоқот, хулқ-атворни бошқариш, билим олиш ва меҳнат қилиш қобилиятига
таъсир этувчи нуқсонлар даражасига қараб ̲лчанади. Ногиронликнинг учта гуруҳи мавжуд: I гуруҳ (̲зини
парвариш қилишга умуман қодир эмаслик ва бошқа вазифаларни бажара олмаслик деб баҳоланади), II
гуруҳ (ёрдамдан фойдаланган ҳолда вазифаларни бажариши мумкин) ва III гуруҳ (вазифаларни бажариши
учун ̲ртача вақтдан к̲проқ вақт талаб этилади).
III гуруҳдаги ногиронлар учун ногиронлик нафақалари 2011 йилда бекор қилинган53 . Ушбу нафақа
олувчилар саралаш мезонлари талабларига жавоб берсалар, аввалгидек ёшга доир пенсия олиш ҳуқуқига
эгалар. Пенсия тизимини ислоҳ қилиш концепциясида ногиронликнинг III гуруҳига мансуб шахслар учун
нафақа т̲ловларини қайта жорий этиш таклифи мавжуд.
Нафақа тузилиши
(а) Пенсия миқдорини ҳисоблаш
Пенсия учта таркибий қисмдан иборат: (i) базавий пенсия; (ii) узоқроқ иш стажига қ̲шимча; (iii) устама.
Ёшга доир базавий пенсия т̲лови пенсия олувчи ̲ртача ойлик иш ҳақининг 55 фоизи миқдорида, лекин
ёшга доир пенсия энг кам миқдорининг 100 фоизидан кам б̲лмаган миқдорда (2019 йил 1 августдан
бошлаб 436 150 с̲м (тахминан 50 АҚШ доллари)) белгиланади54.
Асосий пенсия миқдорини аниқлаш учун ишлатиладиган ̲ртача ойлик даромад меҳнат стажининг с̲нгги
10 йили ичида кетма-кет беш йил (пенсия олувчи томонидан танланган) давомида олинган жами даромад
асосида ҳисобланади. Ўртача ойлик даромадни аниқлаш учун ушбу беш йиллик жами даромад 60 га
б̲линади. Аммо ̲ртача ҳисобланган ойлик даромад энг кам ойлик иш ҳақининг саккиз бараваридан
ошмаслиги керак. (Пенсия тизимини ислоҳ қилиш концепцияси лойиҳасида ̲ртача ойлик даромаднинг
юқори чегарасини энг кам ойлик иш ҳақининг 12 бараваригача ошириш таклифи мавжуд.) Жами
даромадни ҳисоблашда ижтимоий бадал т̲ланган ҳар қандай даромад инобатга олинади. Агар ойлик
53 Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 8 сентябрдаги 252-сонли қарори.
54 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 12 июлдаги 5765-сонли қарори, қаранг: http://lex.uz/ru/docs/4416984.
49
даромадни аниқлашнинг иложи б̲лмаса ёки у энг кам ойлик иш ҳақидан паст б̲лса, унда энг кам ойлик
иш ҳақи ушбу давр учун ойлик даромад ҳисобланади.
Ногиронлик ва боқувчисини й̲қотганлик нафақаларини олиш учун, агар ишчининг меҳнат стажи беш
йилдан кам б̲лса, жами даромад иш стажи ойларининг ҳақиқий миқдорига (пенсия бадаллари т̲ланган
муддат) б̲линади. Ногиронлик б̲йича базавий нафақа ̲ртача ойлик иш ҳақининг 55 фоизи миқдорида,
аммо ёшга доир пенсия энг кам миқдорининг 100 фоизидан кам б̲лмаган миқдорда белгиланади.
Боқувчисини й̲қотганлик б̲йича базавий нафақа ̲ртача ойлик иш ҳақининг 30 фоизи миқдорида, аммо
ёшга доир пенсия энг кам миқдорининг 50 фоизидан кам б̲лмаган миқдорда белгиланади. Агар нафақа
ҳам ота, ҳам онаси вафот этган болалар ёки вафот этган ёлғиз онанинг фарзандларига берилса, ̲ртача
ойлик иш ҳақининг 55 фоизини, лекин ёшга доир пенсия энг кам миқдорининг 100 фоизидан кам б̲лмаган
миқдорни ташкил этади.
Агар пенсия олувчи т̲лиқ пенсия олиш учун етарли меҳнат стажига эга б̲лмаса, пенсия унинг мавжуд
меҳнат стажи асосида белгиланади. Аммо ушбу пенсия ёшга доир пенсия энг кам миқдорининг 50
фоизидан кам б̲лмаслиги ва пенсия олувчи вояга етмаган ёки етим б̲лса (боқувчисини й̲қотганлик
нафақасини тақдим этиш ҳолларида), ёшга доир пенсия энг кам миқдорининг 100 фоизидан кам б̲лиши
мумкин эмас.
(б) Индексация
Жами даромадни ҳисоблаш учун кетма-кет беш йилни белгилашда ойлик коэффицентлар ҳар ойдаги
ҳақиқий даромадни тегишли энг кам ойлик иш ҳақига б̲лиш й̲ли билан ҳисобланади. Ойлик
коэффицентлар мурожаат қилинган вақт ҳолатига охирги 12 ой мобайнидаги ̲ртача иш ҳақи миқдорига
к̲пайтирилади. Натижада, индексацияланган ойлик даромад олинади, уларнинг умумий қиймати 60 га
(ногиронлик ёки боқувчисини й̲қотганлик нафақасини тақдим этиш ҳолларида иш стажи беш йилдан кам
б̲лса, ойларнинг ҳақиқий сонига) б̲линади. Натижа базавий пенсия миқдорини аниқлаш учун
ишлатиладиган ̲ртача ойлик даромад сифатида олинади.
Индексация, одатда, календарь йили охирида қабул қилинувчи Президент фармонлари асосида амалга
оширилади. Ушбу фармонлар давлат сектори ходимларининг иш ҳақи, пенсиялар, ижтимоий нафақалар
ва талабалар стипендияларига нисбатан қ̲лланилади. Одатда, ̲сиш коэффициенти 10-15 фоизни ташкил
этади.
(c) Узоқроқ иш стажига қ̲шимча т̲лов
Ёшга доир пенсия ва ногиронлик нафақаларида бу меҳнат стажидаги ҳар бир ортиқча йил учун ̲ртача
ойлик даромаднинг талаб қилинадиган миқдордан юқори б̲лган 1 фоизи (боқувчисини й̲қотганлик
нафақасида 0,5 фоиз)га тенг б̲лиши мумкин. Муайян гуруҳдаги пенсия олувчиларнинг пенсиясига, пенсия
тоифасига боғлиқ равишда, энг кам ойлик иш ҳақининг 30 фоизидан 150 фоизигача б̲лган миқдорда
устама қ̲шилади55.
55 Уруш фахрийлари ва уларга тенглаштирилганлар (энг кам ойлик иш ҳақининг 50%); 1941-1945 йиллардаги уруш даврида
ишлаган пенсионерлар (энг кам ойлик иш ҳақининг 30%); Ўзбекистон Республикаси олдидаги алоҳида хизматлари учун
ҳурматга сазовор шахслар (масалан, “Ўзбекистон Қаҳрамони” унвонига сазовор б̲лганлар) (энг кам ойлик иш ҳақининг
100%дан 150%гача); 100 ёшдан ошган пенсионерлар (энг кам ойлик иш ҳақининг 100%); мусиқачи, актёр ва ҳ.к. (энг кам ойлик
иш ҳақининг 75%); театр актёрлари, хонандалар ва ҳ.к.ларни тайёрлаш билан шуғулланувчи таълим муассасаларининг педагог
ва маъмурият ходимлари (энг кам ойлик иш ҳақининг 50%).
50
Нафақанинг тақдим этилиши
Ўзбекистонда давлат пенсияларини бошқариш ва молиялаштириш учун масъул б̲лган марказий муассаса
- Молия вазирлиги қошидаги Пенсия жамғармаси ҳисобланади. Пенсия жамғармасининг асосий
функциялари қуйидагилардан иборат:
• мезон талабларига мос келувчи пенсионерларнинг иш билан таъминланганига оид қайдлар т̲ғрисидаги
маълумотлар базасини юритиш;
• мезон талабларига мос келувчи фуқароларга пенсия ва нафақалар тайинлаш;
• пенсия ва нафақалар т̲ловларини молиялаштириш;
• Иш берувчилардан мажбурмй т̲ловларни йиғиш.
2019 йилнинг биринчи чораги ҳолатига к̲ра, Пенсия жамғармасига келиб тушган тушумларнинг 77,6 фоизи
иш берувчилар ва ишчилар томонидан т̲ланган суғурта бадалларидан иборат б̲лган56 . Пенсия
жамғармаси пенсияларнинг базавий қисми, имтиёзли пенсиялар, пенсияларга қ̲шимча т̲ловлар ва
ҳарбий пенсиялар учун бюджет маблағларини ҳам қабул қилган. Ушбу бюджет маблағларининг к̲п қисми
пенсияларнинг базавий қисмини қоплаш учун ишлатилган.
Ҳар бир иш берувчи Пенсия жамғармаси, Бандликка к̲маклашиш давлат жамғармаси (БКДЖ) ва Касаба
уюшмалари федерацияси ̲ртасида тақсимланадиган Ягона ижтимоий т̲ловни т̲лайди; унинг аксарият
қисми Пенсия жамғармасига й̲налтирилади. 2019 йил 1 январдан бошлаб амалга оширилган солиқ
ислоҳоти ходимларнинг ижтимоий суғурта бадалларини бекор қиладиган қоидаларни ̲з ичига олади.
Бунинг
̲рнига жисмоний шахслардан олинадиган умумий даромад солиғи
(̲рнатилган
12 фоиз
миқдоридаги
̲згармас ставкали ягона солиқ)дан
0,1 фоизини шахсий пенсия ҳисобварақларига
̲тказадилар. Иш берувчилар, агар улар мулкининг аксарият қисми давлатга тегишли б̲лса, иш ҳақи
солиғининг
25 фоизини мажбурий ижтимоий бадал сифатида т̲лашлари шарт. Корхоналар
мулкчиликнинг бошқа шаклига эга б̲лган ҳолларда, иш берувчилар иш ҳақи миқдорининг 12 фоизини
т̲лашлари керак.
Пенсия жамғармасига келиб тушадиган тушумлар, шунингдек, боқувчисини й̲қотганлик ёки ишлаб
чиқаришда шикастланиш билан боғлиқ б̲лган нафақалар т̲ловини молиялаштириш учун иш берувчилар
тақдим этадиган компенсация т̲ловларининг 85 %и
(4.2 б̲лим, иш берувчининг жавобгарлиги билан
боғлиқ нафақалар); корхонанинг тугатилиши муносабати билан меҳнат шартномаси бекор қилинган
ишчиларнинг муддатидан олдин пенсияга чиқиш ҳолатларида БКДЖ томонидан т̲ланадиган
компенсация т̲ловлари; хатарли ва зарарли меҳнат шароитлари сабабли муддатидан олдин пенсияга
чиқиш ҳуқуқига эга б̲лганларнинг ёшга доир пенсия т̲ловларини молиялаштириш учун иш берувчилар
тақдим этадиган компенсация т̲ловларини ̲з ичига олади. Ўзбекистон Республикаси Халқ банки
пенсияларни етказиб бериш ва т̲лаш учун масъул ҳисобланади. Таъкидлаш керакки, бошқа банкларга
пенсия т̲ловларини т̲лашга рухсат берилмайди.
Қамров
Кекса аҳолининг 82 фоизи бадал т̲ловларига асосланган ёшга доир пенсия билан таъминланади. Бу эса
кекса аҳолининг деярли бешдан бири ёшга доир пенсия таъминотидан фойдаланиш имкониятига эга
эмаслигидан далолат беради. Пенсия жамғармаси маълумотларига к̲ра, 2014 йилда 998,100 нафар
қариялар ва 2015 йилда 1,002,600 нафар қариялар ёшга доир пенсияни олмаганлар. Агар минимал талаб
қилинадиган иш стажига эга б̲лмаган қария якка-ёлғиз ҳаёт кечирса ва унинг таъминоти учун
56 Батафсил маълумот олиш учун қаранг: http://pfru.uz/uploads/content/1558345273_%D0%A0%D1%83%D1%81.pdf
51
жавобгарликни ̲з зиммасига оладиган оиласи б̲лмаса, у ёшга доир ижтимоий пенсия олиш ҳуқуқига эга
б̲лади (ёшга доир пенсия ва ногиронлик нафақалари харажатлари ва нафақа олувчилар сони 13- ва 14-
расмда келтирилган).
13-расм͘ Ўзбекистонда ёшга доир пенсиялари: харажатлар ва нафақа олувчилар сони, 2015−2018 йй͘
2700000
18000000
16000000
2600000
14000000
2500000
Олувчилар (киши) -
12000000
чап шкала
2400000
10000000
Ҳаражатлар (млн.
8000000
2300000
с̲м) - ̲нг шкала
6000000
2200000
4000000
2100000
2000000
2000000
0
2015
2016
2017
2018
Манбалар: Молия вазирлиги, 2018; Давлат статистика қ̲митаси, 2020 й.
14-расм͘ Ўзбекистонда ногиронлик нафақаси: харажатлар ва нафақа олувчилар сони, 2015−2018 йй͘
2500000
400000
2000000
380000
Олувчилар (киши) -
1500000
360000
чап шкала
1000000
340000
Ҳаражатлар (млн. с̲м)
- ̲нг шкала
320000
500000
300000
0
2015
2016
2017
2018
Манбалар: Молия вазирлиги, 2018; Давлат статистика қ̲митаси, 2020 йил.
Мониторинг ва бошқарув
Мониторинг ва баҳолаш амалиётлари т̲лиқ қамраб олинмаган, аммо бошқа ИҲ дастурларига қараганда
анча такомиллашган. Пенсия жамғармаси дастурни мониторинг қилиш учун бошқарувнинг ахборот
тизими
(БАТ) б̲лган
“Пенсия” дастуридан фойдаланади. БАТ ҳар бир пенсионернинг шахсий
маълумотлари, тайинланган пенсия миқдори ва давомийлиги, пенсия т̲ловлари қайдлари, шунингдек, иш
стажи ва ижтимоий бадалларнинг қайдларидан иборат батафсил маълумотни ̲з ичига олган.
52
4Ǥ1Ǥ2 Ишсизлик нафақалари
Ишсизлик нафақалари БКДЖ томонидан т̲ланади. 2018 йилда иш берувчилар томонидан т̲ланадиган
Ягона ижтимоий т̲ловнинг 0,1 фоизи57 Жамғарма ҳисобига ̲тказилган (4.1.1-б̲лим).
Саралаш мезонлари
Ишсизлик нафақаси ишсизлик ҳолати расман тан олинган шахслар учун м̲лжалланган. Ишсизлар - бу 16
ёшдан катта б̲лган меҳнатга лаёқатли шахслар б̲либ, улар нафақа олиш ҳуқуқига эга б̲лгунга қадар иш
қидирувчи сифатида р̲йхатга олинган ва р̲йхатга олиш пайтида ишламаётган ёки иш ҳақи (меҳнат
даромадлари58) олмаётганлар ёки иш билан банд б̲лганлар ёки ишлашга, касбий тайёргарликка ва қайта
тайёрловга, ёки малака оширишга тайёр б̲лганлардир. Бандлик марказлари ҳар бир туман марказида
мавжуд (Республика б̲йича 200 та).
Ишсизлик нафақасини олиш даврида ишсиз шахс иш қидириши ва маҳаллий бандликка к̲маклашиш
органига иш ёки касбга ̲қитиш, қайта тайёрлаш ёки малака ошириш учун й̲лланма олиш учун ҳар икки
ҳафтада камида бир марта мурожаат қилиши керак. Бандлик маркази дастлабки 10 кун ичида ариза
берувчига иккита иш таклиф қилишга ҳаракат қилади ва агар у ишдан бош тортса, ишсиз деб
таснифланмайди. Агар потенциал иш берувчи ариза берувчини ишга қабул қилишни рад этса ёки у ерда
унга лойиқ иш топилмаса, ишсизлик нафақаси ариза берилган кундан кейинги 11-кундан бошланади.
Қуйидаги шахсларга ишсиз мақоми берилмайди59:
• Р̲йхатга олинган кундан бошлаб дастлабки 10 кун ичида муносиб иш сифатида таклиф қилинган
ишлардан икки марта воз кечганлар.
• Бандлик марказида р̲йхатдан ̲тган кундан бошлаб биринчи 10 кун ичида тегишли иш таклифини
олишлари учун (сабабсиз равишда) келмаганлар.
• Ишлаб чиқариш билан боғлиқ б̲лмаган таълим муассасаларидаги талабалар, уларнинг туридан
қатъий назар, масофавий ̲қишдан ташқари.
• Ёши ва пенсия туридан қатъий назар ногиронлар ва пенсионерлар, шунингдек, пенсия т̲ғрисидаги
қонун ҳужжатларига мувофиқ, пенсия олиш ҳуқуқига эга б̲лган шахслар, ҳатто нафақа олиш учун
мурожаат қилмаган б̲лсалар ҳам.
• Икки ёшга т̲лмаган фарзандини парваришлаётган ишсиз аёллар.
• Иш жойини ̲згартиришни истаганлар, лекин р̲йхатдан ̲тиш вақтида ишлаётган ёки иш берувчининг
ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъий назар, компания ходими сифатида р̲йхатга олинганлар.
• Суд ҳукми билан озодликдан маҳрум қилинмаган ҳолда, ахлоқ тузатиш ишларига ҳукм қилинганлар.
• Фермер х̲жаликларининг раҳбарлари ва аъзолари (фуқароларнинг ̲зини ̲зи бошқариш органида
шундай деб қайд этилганлар), шунингдек, давлат органларида юридик шахс ташкил этмасдан
тадбиркор сифатида р̲йхатдан ̲тган шахслар.
• Молия вазирлиги ҳузуридаги Бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига бадалларни т̲лаётган
деҳқон х̲жаликларининг аъзолари.
Ишсиз мақомини бериш т̲ғрисидаги қарорни туман (шаҳар) бандликка к̲маклашиш маркази директори
(марказ комиссиясининг қарори асосида) қабул қилади. Ишсиз мақомини тан олиш ариза берувчи иш
қидирувчи сифатида р̲йхатга олинганидан кейин 11 кундан кечиктирмай тақдим этилади, агар р̲йхатдан
̲тган кундан бошлаб дастлабки 10 кун ичида унга тегишли иш таклиф қилинмаса ёки бандлик маркази уни
57 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 29 декабрдаги “Ўзбекистон Республикасининг 2018 йилги асосий
макроиқтисодий к̲рсаткичлари прогнози ва давлат бюджети параметрлари т̲ғрисида
3454-сонли қарори
58 Қонунчилик меҳнат даромадларидан бошқа даромад турларини (пул ̲тказмалари, ижара ва ҳ.к.) белгиламайди.
59
1991 йил 13 октябрдаги “Меҳнат органларида фуқароларни р̲йхатга олиш, уларни ишга жойлаштириш, ишсизлик нафақасини
тайинлаш ва т̲лаш тартиби т̲ғрисида низом” (www.lex.uz/ru/docs/462031).
53
ишга оладиган компаниядан рад жавобини олган б̲лса, бундан мутасно. Қарамоғида учдан кам жон
б̲лган 35 ёшгача б̲лган эркаклар учун ишсизлик нафақаси олиш ҳуқуқи уларнинг ҳақ т̲ланадиган
жамоатчилик ишларида қатнашишига боғлиқдир.
Нафақанинг тузилиши
Ишсизлик нафақаси миқдори ариза берувчининг иш стажига боғлиқ. Минимал даража:
• Иш стажига эга б̲лмаганлар учун энг кам иш ҳақининг 75 фоизи; ва
• Иш стажига эга б̲лганлар учун энг кам иш ҳақининг 100 фоизини ташкил этади.
Максимал даража нафақани ҳисоблаш даврида мамлакатдаги ̲ртача ойлик иш ҳақидан ошиб кетиши
мумкин эмас60. Иш стажига эга б̲лганлар учун ишсизлик нафақаси аввалги иш жойидаги охирги иш йилида
ҳисобланган ̲ртача иш ҳақининг фоизларида белгиланади: нафақа аввалги иш жойидаги ̲ртача иш
ҳақининг 50 фоизини ташкил этади, аммо мамлакат б̲йича энг кам ойлик иш ҳақидан кам б̲лмайди61 ва
нафақа ҳисоблаб чиқилган пайтдаги мамлакат б̲йича ̲ртача иш ҳақидан ошмайди. Бошқа ҳолларда
ишсизлик нафақаси энг кам иш ҳақининг фоизиларида белгиланади. Қарамоғида 16 ёшга т̲лмаган
фарзандлари ва бошқа инсонлар б̲лган ишсизлар нафақага 10 фоизлик устама оладилар.
Ишсизлик нафақаси миқдорини ҳисоблашда минтақавий коэффицентларни қ̲ллаш тартиби БММВ
томонидан белгиланади. Шу билан бирга, қуйидаги қоидалар ҳам қ̲лланилади:
• Ҳарбий хизмат, Ички ишлар вазирлиги ва Давлат хавфсизлик хизматини тарк этаётганлар,
шунингдек, маҳаллий меҳнат органларига мурожаат қилишдан олдин ишламаганлар учун нафақа
энг кам иш ҳақи миқдорида ҳисобланади.
• Бир йилдан ортиқ ишламаганлар қуйидаги имтиёзлардан фойдаланишлари мумкин:
-
Касбий малакага эга б̲лганлар учун энг кам иш ҳақидан кам б̲лмаган миқдорда - агар
уларни ишга олиш касбий қайта тайёрлаш ёки малака оширишни талаб қилмайдиган б̲лса.
-
Бошқа ҳолларда - белгиланган энг кам иш ҳақининг 75 фоизи.
• Касб-ҳунар таълими, қайта тайёрлов ёки ишлаб чиқаришдан узилган ҳолда малака оширишни
тугатгандан с̲нг ишсиз деб тан олинган шахслар энг кам иш ҳақидан кам б̲лмаган миқдорда
нафақа олиш ҳуқуқига эгадирлар.
Ишсизлик б̲йича нафақа қуйидаги даврдан ошмаган муддат давомида т̲ланади:
• ишдан ва иш ҳақидан (меҳнат даромадидан) маҳрум б̲лган ёки узоқ (бир йилдан ортиқ)
танаффусдан кейин меҳнат фаолиятини қайта бошлашга ҳаракат қилаётган шахсга исталган ̲н икки
ойлик давр мобайнида йигирма олти календарь ҳафта;
• илгари ишламаган ва биринчи марта иш қидираётган шахсларга исталган ̲н икки ойлик давр
мобайнида ̲н уч календарь ҳафта.
Нафақанинг тақдим этилиши
БММВ таркибидаги ҳудудий б̲линмалар б̲либ ҳисобланувчи Бандликка к̲маклашиш марказлари
ишсизлик нафақаларини тайинлаш учун масъулдирлар. Ишсизлик нафақалари БКДЖ томонидан к̲риб
60 Ўртача ойлик иш ҳақи Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг
1997 йил
11 мартдаги
“Ўзбекистон
Республикасининг меҳнат кодексини амалга ошириш учун зарур б̲лган норматив ҳужжатларни тасдиқлаш т̲ғрисида” 133-
сонли қарори асосида белгиланади (www.lex.uz/ru/docs/517040#851669).
61
202 730 с̲м (25 АҚШ доллари) - Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 13 октябрдаги “Иш ҳақи, пенсиялар,
стипендиялар ва нафақалар миқдорини ошириш т̲ғрисида” 5553-сонли қарори билан белгиланган энг кам иш ҳақи миқдори
(01.11.2018дан бошлаб) (http://lex.uz/pdfs/3984488).
54
чиқилади ва ишсизнинг яшаш жойидаги Ўзбекистон Республикаси Халқ банки б̲лимлари орқали
т̲ланади. Банк филиаллари ҳар бир туман марказида мавжуд.
Қамров
Қамров даражаси жуда паст, чунки нафақалар саралашнинг қатъий мезонлари талабларига жавоб бериш
шарти билан тақдим этилади (юқорида келтирилган). 2017 йилда жами 10 428 киши ишсизлик нафақасини
олган. 2017 йилда ишсизлик нафақаси т̲ловларининг умумий бюджети 2 801,7 миллион с̲мни (0,36
миллион АҚШ доллари) ташкил этди. Мавжуд маълумотларга к̲ра, қамров р̲йхатга олинган
ишсизларнинг тахминан 1 фоизи билан чеклангандек к̲ринади.
Мониторинг ва бошқарув
БММВ иш билан банд б̲лганлар ва ишсизлар т̲ғрисидаги маъмурий маълумотларни т̲плайди. Бу
маълумотлар бандлик марказларида р̲йхатдан ̲тганлар учун ишлатиладиган р̲йхатга олиш карталарига
асосланади. Қуйидаги р̲йхатга олиш карталари мавжуд:
Маслаҳатлар - маслаҳат олиш учун мурожаат қилган барча ишсизлар р̲йхатга олинади ва
“Маслаҳат учун мурожаат қилган шахснинг р̲йхатга олиш картаси” т̲лдирилади.
Иш қидирувчиларни р̲йхатга олиш: иш излаб мурожаат қилган барча шахслар р̲йхатга олинади
ва “Иш қидирувчининг шахсий р̲йхатга лиш картаси” яратилади. Тегишли иш учун таклифлар
б̲лмаган ёки иш таклиф этиш/топиш имконияти б̲лмаган тақдирда, ариза берувчи ишсиз деб тан
олинади ва унга ишсизлик б̲йича нафақа тайинланади.
Ишламайдиган шахсларни р̲йхатга олиш: иш жойи ва иш ҳақи
(меҳнат даромадлари)
б̲лмаганлар ва меҳнат идораларига иш с̲раб мурожаат қилмаганлар сони ва таркибини аниқлаш
учун амалга оширилади. 16 ёшдан то пенсия ёшига қадар барча шахслар, шу жумладан,
ногиронлар, банд б̲лмаган/ишламайдиган шахслар сифатида р̲йхатдан ̲тказилиши лозим ва
улар учун “Ишламайдиганларни р̲йхатга олиш карталари” очилади. Бундан ташқари, банд
б̲лмаган/ишламайдиган аҳолини аниқлаш ва р̲йхатдан ̲тказиш мақсадида маҳалла фуқаролар
йиғини томонидан камида олти ойда бир марта маҳаллик бандлик марказига бириктирилган
маҳалла ҳудудидаги барча оила х̲жаликлари текширувдан ̲тказилади
Юқорида санаб ̲тилган р̲йхатга олиш карталарининг барчаси БММВга қошидаги “Меҳнат бозори” БАТ
ягона компьютер базасида қайд этилиши керак. Аммо маълумотлар базаси ҳали т̲лиқ ишга тушганича й̲қ.
4.2 Иш берувчининг жавобгарлиги
Ўзбекистонда иш берувчиларнинг жавобгарлиги билан боғлиқ дастурлар нафақаларнинг икки турини ̲з
ичига олади. Булар соғлиги ҳолатига к̲ра вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик нафақаси ва ҳомиладорлик ва
туғруқ нафақаси.
Саралаш мезонлари
(а) соғлиги ҳолатига к̲ра вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик нафақаси
Қонун б̲йича иш берувчилар ишчиларнинг касаллик даври учун ҳақ т̲лашга мажбур.
(б) ҳомиладорлик ва туғруқ нафақаси
Давлат ва хусусий корхоналарда ишлайдиган ҳомиладор аёллар ҳақ т̲ланадиган туғруқ таътилидан
фойдаланиш ҳуқуқига эга. Таътилнинг давомийлиги туққунга қадар етмиш календарь кун ва туққанидан
кейин эллик олти календарь кунни ташкил этади. Туғиш қийин кечган ёки икки ва ундан ортиқ бола
туғилган ҳолларда таътил етмиш календарь кунга узайтирилиши мумкин.
55
Шунингдек, ишлаётган аёллар бола туғилганда бир марталик нафақа олиш ҳуқуқига эга. Нафақа энг кам
ойлик иш ҳақининг икки бараварига тенг ва аёл ишласа ёки ̲қиса, ушбу нафақа иш берувчи ёки таълим
муассасаси томонидан т̲ланади. Агар аёл ҳақ т̲ланадиган иш билан шуғулланмаса ва ̲қимаса, эри ушбу
нафақани ̲з иш жойидан ёки ̲қийдиган таълим муассасасидан олиш ҳуқуқига эга. Агар на хотин, на эр
ишламаса ёки ̲қимаса, улар бола туғилгандан кейин олти ойдан кечиктирмай, Пенсия жамғармасининг
маҳаллий б̲лимига мурожаат қилишлари керак.
Кам таъминланган оила аъзоси б̲лган ишламайдиган аёллар болаларга бериладиган ижтимоий ёрдам
к̲ринишидаги нафақа (бола туғилганда бериладиган ва бола икки ёшга т̲лгунга қадар бериладиган
нафақа) олиш ҳуқуқига эга (4.3 б̲лим).
Нафақанинг тузилиши
(а) соғлиги ҳолатига к̲ра вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик нафақаси
Узлуксиз иш стажи саккиз йилдан кам б̲лса, соғлиги ҳолатига к̲ра вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик
нафақаси ̲тган ойдаги иш ҳақининг 60 фоизини, саккиз йилдан ортиқ узлуксиз ишлаган ишчилар учун 80
фоизини ташкил этади.
(б) Ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси
Ҳомиладорлик ва туғиш нафақасини олувчи шахс ̲з ойлик иш ҳақининг 100 фоизини олади. Таътил ва
нафақа иш берувчининг ҳисобидан тақдим этилади. Ишлайдиган аёллар туғиш таътили тугаши билан,
боласи икки ёшга т̲лгунга қадар, ойлик нафақа олиш ҳуқуқига эга. Ушбу нафақа миқдори энг кам ойлик
иш ҳақининг икки бараварига тенг. Агар аёл хусусий секторда ишлаётган б̲лса, нафақа иш берувчи
томонидан молиялаштирилади (бу - халқаро амалиётга зид), агар давлат секторида ишлаётган б̲лса,
нафақа умумий бюджетдан т̲ланади. Ишлайдиган оналар, шунингдек, икки ёшдан уч ёшгача б̲лган
болани парваришлаш учун ҳақ т̲ланмайдиган таътил олиш ҳуқуқига ҳам эга. Оталар, агар хотинлари шу
вақт ичида ишласалар, ҳақ т̲ланмайдиган бола парваришлаш таътилидан уч ойгача фойдаланишлари
мумкин.
Нафақанинг тақдим этилиши
Ҳар икки нафақа ҳам иш берувчи томонидан нафақа олувчига т̲ғридан-т̲ғри иш берувчининг ̲з
маблағлари ҳисобидан т̲ланади. Агар нафақа олувчи давлат секторида ишласа, нафақалар Молия
вазирлиги орқали давлат бюджетидан қопланади. Ўзини ̲зи иш билан таъминлайдиганлар ушбу
имтиёзлардан фойдаланиш ҳуқуқига эга эмаслар.
Нафақалар Пенсия жамғармаси орқали т̲ланади, аммо иш берувчилар ишлаб чиқаришда шикастланиш
ёки касбий касаллик туфайли келиб чиққан ногиронлик ва боқувчисини й̲қотганлик нафақалари учун
Пенсия жамғармаси харажатларини қоплаб беришлари керак. Агар иш берувчилар қоидаларга риоя
қилмаса, уларнинг иши судга оширилади ва суднинг қарори т̲ловларни иш берувчилардан мажбурий
тарзда ундириш учун асос б̲лади. Ушбу амалиёт иш берувчиларнинг иш жойларида хафсизлик ва
меҳнатни муҳофаза қилиш шароитларини яхшилашга к̲проқ эътибор бериш ва к̲проқ маблағ
й̲налтириш масъулиятини оширади, деб ҳисобланади.
Мониторинг ва бошқарув
Оналикни ҳимоя қилиш дастури иш берувчилар томонидан бошқарилади ва бандлик т̲ғрисидаги миллий
қонунчиликка риоя этилишини мониторинг қилиш доирасида БММВ томонидан назорат қилинади. (Иш
56
берувчилар аёл ишчиларнинг хавфсизлиги ва меҳнат гигиенасини таъминловчи меҳнат шароитларини
ҳозирлашгагина эмас, балки туғиш таътили натижасида й̲қотган зарарлари учун уларни адолатли, тенглик
асосидаги ва самарали компенсация билан таъминлаш учун ҳам масъулдирлар.)
Касаллик ҳолатлари б̲йича таъминот мониторинги Соғлиқни сақлаш вазирлиги тасарруфидаги маҳаллий
соғлиқни сақлаш бошқармаси ва Молия вазирлиги ҳузуридаги Давлат молиявий назорати департаменти
томонидан амалга оширилади.
4.3 Бадал тўловларига асосланмаган пуллик нафақалар дастурлари
Ҳисоботнинг ушбу қисмида ИҲ тизимининг бир қисми ҳисобланган тахминан 30 та дастурдан асосий
мақсади ИҲ б̲лган, бадал т̲ловларига асосланмаган дастурларгина к̲риб чиқилган. Ушбу дастурлар иш
й̲қотиш ва камбағаллик ҳолатларида даромаднинг ̲рнини босиш борасида катта имкониятларга эга ва
нафақа олувчиларнинг (ҳаддан ортиқ) камбағаллик ҳолатига тушиб қолишининг олдини олиши мумкин.
Пухта ишлаб чиқилиб, бошқа дастурлар ва хизматлар билан бирлаштирилса, ушбу дастурлар
фаоллаштириш ва ижтимоий интеграция вазифасини бажариши ҳам мумкин.
4.3Ǥ1 Кам таъминланган оилаларга ва болаларга бериладиган нафақалар
Кам таъминланган оилаларга бериладиган нафақалар, биринчи навбатда, турли ёшдаги болалари б̲лган
оилалар учун даромад ̲рнини қоплаш дастурларидир. Улар Вазирлар Маҳкамасининг “Кам таъминланган
оилаларга ижтимоий нафақалар ва моддий ёрдам тайинлаш ва т̲лаш тартиби т̲ғрисидаги низомни
тасдиқлаш ҳақида”ги қарори билан тартибга солинади (2013 й. 15 февраль). Ушбу нафақалар жойлардаги
маҳаллалар томонидан белгиланади (3-боб) ва нафақаларнинг уч турини ̲з ичига олади: ёш болали (икки
ёшгача) оилалар учун болалар нафақаси; икки ёшдан 14 ёшгача болалари б̲лган оилалар учун болалар
нафақаси; кам таъминланган оилаларга бериладиган нафақа.
Саралаш мезонлари
Аҳоли жон бошига ̲ртача ойлик ялпи даромади энг кам ойлик иш ҳақининг62 1,5 бараваридан кам б̲лган
оилалар кам таъминланган оила учун тақдим этиладиган учта нафақа олиш учун мурожаат қилиш ҳуқуқига
эгадирлар, аммо бир вақтнинг ̲зида улардан фақат биттасини олишлари мумкин.
Юқорида келтирилган қарорга мувофиқ 63 оила таркибига қуйидаги аъзолар киради:
• Иккала ота-она (шу жумладан, бола(лар)ни асраб олган ота-оналар)
• Ота-оналари билан яшайдиган ва уларнинг қарамоғидаги болалар, шунингдек, 16 ёшдан катта,
ота-онаси билан бирга яшовчи турмуш қурмаган болалар;
• Бола(лар)нинг бобоси ва бувиси, агар улар оила билан бирга яшасалар
• Бола(лар) билан бирга яшайдиган бошқа одамлар.
Оила таркиби маҳалла маъмурияти томонидан тасдиқланиши керак. Агар битта юридик манзилда болали
оилалардан икки ёки ундан ортиғи яшаса, ҳар бир оила болаларнинг ота-онаси, бобо-бувилари ва
болаларидан иборат, деб ҳисобланади. Ҳатто, битта уй (хонадонда) икки оила истиқомат қилса ҳам,
нафақани тақдим этишда улар бир хил юридик манзилга эга алоҳида оилалар деб ҳисобланади.
Оиланинг нафақа олиш ҳуқуқи ариза ва тасдиқловчи ҳужжатлар, шунингдек, маҳалла маъмурияти
томонидан хонадонга ташриф натижаси асосида аниқланади. Ариза оиланинг бир аъзоси томонидан
62 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 12 июлдаги 5765-сонли қарорига мувофиқ, 2019 йилнинг 1 августидан
энг кам ойлик иш ҳақи миқдори 223 000 с̲м қилиб белгиланди (http://lex.uz/ru/docs/4416984).
63 Ўша манба.
57
ёзма равишда бутун оила номидан топширилади. Вояга етган оила аъзолари б̲лмаганда, ариза маҳалла
маъмурияти раҳбари томонидан берилиши мумкин.
Ариза бериш учун қуйидаги тасдиқловчи ҳужжатлар талаб қилинади:
• Оила х̲жалигининг даромадлари т̲ғрисида маълумотнома ва к̲рсатилган даромадларни
тасдиқловчи ҳужжатлар
• Бола(лар)нинг туғилганлик т̲ғрисидаги гувоҳнома(лар)и
• Васийлик ва ҳомийлик органининг қарори нусхаси (зарур б̲лса)
• Аризани асослаш учун қилинган даъволарни тасдиқловчи бошқа ҳужжатлар.
Ариза аризачи нафақа олишни кутаётган ойдан олдинги ойнинг 15-кунидан кечиктирмай топширилиши
керак. Мурожаатлар ИҲ б̲йича маҳалла комиссияси (камида беш кишидан иборат) томонидан к̲риб
чиқилади. Комиссия таркибига маслаҳатчилар, маҳалла маъмурияти котиби, туман молия б̲лими вакили
ва туман бандликка к̲маклашиш маркази инспектори киради. Заруриятга к̲ра, солиқ органлари ва бошқа
давлат органларининг вакиллари ҳам киритилиши мумкин.
Ариза ва тасдиқловчи ҳужжатлар тақдим этилгандан кейинги уч кун ичида МФЙ котиби оиланинг барча
катта аъзоларининг ариза берилган ойдан олдинги уч ой ичидаги даромадларини қ̲шиб, оиланинг
умумий даромадини ҳисоблаб чиқади. Шахсий даромад учун энг кам ойлик иш ҳақининг 2,5 бараваридан
кам б̲лган даромад даражаси қ̲лланилади: агар катта ёшли оила аъзосининг шахсий даромади энг кам
даромад даражасидан паст б̲лса, минимал чегарадаги даромад катта ёшли оила аъзоси учун шахсий
даромад сифатида белгиланади. Ишламайдиган оналар, таълимнинг кундузги турида
̲қийдиган
талабалар ва ишламайдиган пенсионерларнинг шахсий даромадлари ушбу қоидадан истисно қилинади.
Маҳалла котиби оиланинг жон бошига ̲ртача ойлик иш ҳақи энг кам ойлик иш ҳақининг 1,5 бараваридан
кам эканлигини аниқласа, кейинги етти кун ичида маҳалла комиссияси унинг турмуш даражаси ва
активларини аниқлаш учун хонадонга ташриф буюриши керак. Комиссия оила таркиби, ер участкаси
т̲ғрисидаги маълумот, турмуш даражаси ва нафақа тайинлаш ёки аризани рад этиш б̲йича тавсияларни
акс эттирувчи махсус шаклни т̲лдиради. Амалиётда хонадонга ташриф буюриш ва оиланинг моддий
аҳволини баҳолаш тартиби мавжуд эмас. Хонадонга ташриф натижалари асосида маҳалла комиссияси
нафақа тайинлашга тавсия қилиш ёки аризани рад этиш т̲ғрисида к̲рсатма беради.
Шундан с̲нг комиссия тавсияси маҳалла фуқаролар йиғинининг к̲пчилик овози билан маъқулланиши
керак. Ушбу с̲нгги жараён комиссиянинг шаффофлиги ва ҳисобдорлигини таъминлаши керак. Бироқ
амалда ушбу жараён (маҳалла комиссияси томонидан ошкораликни таъминлаш ва нафақа олиш ҳуқуқи
т̲ғрисида ̲збошимчалик билан қарорлар қабул қилиш имконини пасайтиришга й̲налтирилган) ва
мурожаат қилувчиларнинг махфийлигини кафолатлаш зарурати ̲ртасида баъзи бир тангликлар мавжуд.
Аммо, норасмий маълумотларга к̲ра, амалда маҳалланинг барча аъзолари йиғини камдан-кам ҳолларда
̲тказилади.
Нафақанинг тузилиши
Кам таъминланган оилаларга бериладиган нафақа миқдори энг кам ойлик иш ҳақининг 1,5 дан 3
бараваригача б̲лиши мумкин. Нафақа олти ой муддатга берилади, шундан с̲нг нафақа олувчи ариза
муддатини узайтириш учун қайта мурожаат қилиши мумкин.
Бола парвариши учун бериладиган нафақа миқдори энг кам ойлик иш ҳақининг 200 фоизини ташкил
этади ва 12 ой муддатга берилади. Ушбу муддат тугаши билан, нафақа олувчи ариза муддатини узайтириш
учун қайта мурожаат қилиши мумкин. Нафақа фақат битта болага т̲ланади.
58
14 ёшгача фарзандлари б̲лган оилаларга бериладиган нафақа: битта болали оилалар учун нафақа
миқдори энг кам ойлик иш ҳақининг 50 фоизи, икки болали оилалар учун 80 фоизи ҳамда уч ва ундан
ортиқ болали оилалар учун 100 фоизини ташкил этади. Нафақа олти ой муддатга берилади ва белгиланган
муддат тугагач, нафақа олувчи муддатни яна узайтириш учун мурожаат қилиши мумкин. Т̲лов муддатини
узайтириш, шартли равишда, оиланинг аҳволи баҳоланганда саралаш мезонлари талабларига мос
келишига боғлиқ.
Юқорида таъкидлаб ̲тилганидек, жон бошига ялпи ойлик даромад энг кам иш ҳақининг 1,5 бараваридан
кам б̲лган оилалар мурожаат этишга ҳақли, бунда оиланинг барча аъзолари топадиган пул даромадлари
ялпи даромад сифатида белгиланади64. Оиланинг жон бошига ̲ртача ойлик даромади оила аъзоларининг
умумий сонига б̲линган барча (меҳнат ёшидаги ва ногиронлиги б̲лмаган) оила аъзоларининг ̲ртача
ойлик даромадлари йиғиндиси сифатида ҳисобланади. Ҳар бир оила аъзосининг ̲ртача ойлик даромади
аризадан олдинги уч ойлик давр учун ҳисобланади.
Уй х̲жаликларининг жон бошига
̲ртача ойлик даромадини ҳисоблашда қуйидаги оила
аъзолари/қариндошлари оила х̲жалиги таркибига киритилмайди:
• Ариза берувчиларнинг ̲з оиласига эга ака-ука, опа-сингиллари;
• Ариза берувчиларнинг фарзандлари, агар ушбу фарзандга нисбатан ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум
б̲лган б̲лсалар;
• Давлатнинг т̲лиқ қарамоғида б̲лган ҳамда васийлик ва ҳомийлик органлари қарамоғида б̲лган
болалар;
• Ҳарбий хизматда б̲лганлиги ёки ҳарбий таълим олаётганлиги туфайли оила билан бирга
яшамаётган ота-она (ёки васий)
• Суд қарори билан озодликдан маҳрум қилинганлиги муносабати билан оила билан бирга
яшамаётган ота-она (ёки васий).
Кам таъминланган оилага ва икки ёшдан 14 ёшгача болалари б̲лган оилаларга бериладиган нафақани
олиш муддати 6 ой ва бола парвариши (0 ёшдан икки ёшгача б̲лган болалар учун) учун бериладиган
нафақани олиш муддати 12 ой. Саралаш мезонлари талаблари бажарилмаган ҳолларда, муддат
қисқартирилиши мумкин: масалан, бола икки ёки 14 ёшга т̲лганда. Худди шу ҳолат қайта мурожаат қилиш
ҳуқуқини беради, аммо бола парваришлаш нафақасини олувчилар (0 ёшдан 2 ёшгача б̲лган болалар)
аризани жорий нафақа т̲ловларининг амал қилиш муддати тугагунига қадар беришлари лозим.
нафақанинг қолган икки туридан бирини олувчилар жорий нафақа т̲ловларининг амал қилиш муддати
тугагунча кутишлари керак. Бунда нафақа олиш муддатлари орасида камида бир ойлик танаффус к̲зда
тутилади. Яқинда ̲тказилган тадқиқот натижалари шуни к̲рсатдики, такроран мурожаат этиш жараёни
турли минтақаларда кескин фарқ қилади. Амалда оилалар қайта мурожаат қилишдан олдин учойдан олти
ойгача кутишлари керак, чунки, одатда, маҳаллалар тасарруф қиладиган манбалар чекланган, ёрдам
тақдим этиш имконияти эса шунга боғлиқ. (Жаҳон банки, келгуси с).
Нафақанинг тақдим этилиши
Юқорида таъкидлаб
̲тилганидек,
90-йиллардан бошлаб ижтимоий нафақа олувчиларни танлаш
масъулияти маҳаллаларга берилди. Бироқ аризачиларнинг яшаш шароитларини баҳолаш, жамоатчилик
йиғилишларида қатнашиш ва нафақа олувчиларни танлаб олишнинг с̲нгги босқичида овоз беришда
бандликка к̲маклашиш маркази инспекторларининг қатнашишлари назарда тутилади. Шунингдек,
инспекторлар ҳар бир мурожаат б̲йича жамоавий қарорларни қайд этиш ва маълумотни ҳудудий
64 Агар оила х̲жалиги томорқага эга б̲лса, ялпи даромад уни қайта ишлашдан олинадиган асосий даромадни ̲з ичига олади.
Асосий даромад томорқа майдонини (сотихда) энг кам ойлик иш ҳақининг 20% ига к̲пайтириш орқали ҳисобланади.
59
бандликка к̲маклашиш марказининг мониторинг б̲йича мутахассисига топширишлари шарт. Мутахассис
маълумотни умумлаштиради ва Молия вазирлигининг ҳудудий молия б̲лими ва бандлик маркази
раҳбари томонидан тасдиқланадиган ҳисобварақасини тайёрлайди. Шунингдек, нафақа олувучиларга
т̲ловларни амалга ошириш учун ҳисобварақаси Халқ банкига ҳам юборилади.
Қамров
Кам таъминланган оилаларга бериладиган барча нафақалар қамрови 2015о2017 йиллар давомида мутлақ
ва нисбий нуқтаи назардан узлуксиз пасайиб борди. Аммо 2018 йилдан бошлаб, ҳукумат ушбу
дастурларни молиялаштиришни ошириш ҳисобига нафақа олувчилар сонини к̲пайтириш чораларини
к̲рди. Бироқ жорий бюджет ҳали ҳам барча муҳтож оилалар эҳтиёжларини қоплаш учун етарли эмас.
Бундан ташқари, қамров даражаси мамлакат б̲йлаб бир хил эмас, лекин, умуман, камбағалликнинг
минтақавий к̲рсаткичларидаги тафовутларга мос келади. Умуман олганда, 2006 йилдан 2017 йилгача
болалар нафақасини оладиган оилалар сони 70 фоизга, бола парвариши б̲йича нафақа олувчилар сони
эса 60 фоизга камайган ва 2018 йилда болалар нафақасини оладиганлар сони ошганига қарамай, қамров
даражаси пастлигича қолмоқда (15-расм). ЮНИСЕФ ҳисоб-китобларига к̲ра, 2018 йилда даромадлари
нафақа олиш ҳуқуқининг бошланғич чегарасидан паст б̲лган оилаларнинг 67 фоизи ёш болалар
нафақасини олмаган ва шундай оилаларнинг 88 фоизи кам таъминланган оилаларга бериладиган
нафақадан маҳрум қилинган (ЮНИСЕФ, 2019а).
Маблағ етишмаслиги туфайли болалар нафақаси болаларнинг кам таъминланганлик даражаси
қисқаришининг атиги 12 фоизига хисса қ̲шган (ЮНИСЕФ, 2019а). Алоҳида ташвишга соладиган ҳолат шуки,
ёшга доир пенсия болаларни қ̲ллаб-қувватлашга қ̲лланилмоқда, ваҳоланки, бу унинг мақсади эмас.
15-расм: Ўзбекистонда бола парвариши нафақаси ва оилавий нафақа оладиган оилалар сони,
2006−2018 йй͘
1,000,000
900,000
800,000
Болани парваришлаш
700,000
нафақаси (<2 ёш)
600,000
500,000
Оила учун нафақа (2-
400,000
14 ёш)
300,000
Кам таъминланган
200,000
оила учун нафақа
100,000
0
Манба: CODI, 2018 йил учун маълумот.
Мониторинг ва бошқарув
Мониторинг БММВ ҳузуридаги Бандликка к̲маклашиш маркази ва МВ Давлат молиявий назорати
томонидан амалга оширилади. Ҳисоб палатаси давлат харажатлари ва даромадлари мониторинги учун
масъул б̲лган ва текшириш ва солиштириш билан шуғулланадиган давлат органи ҳисобланади. Бироқ
60
мониторинг, одатда, молиявий аудит ва текширув шаклида амалга оширилганлиги сабабли, у, биринчи
навбатда, ажратилган т̲ловлар билан ҳақиқий т̲ловларни, шунингдек, юридик нуқтаи назардан,
нафақалар қай даражада т̲ғри белгиланганлигини таққослашни мақсад қилган. Қонун ҳужжатларига
мувофиқ талаб қилинадиган тасдиқловчи ҳужжатларнинг тақдим этилишига алоҳида эътибор берилади.
Умуман олганда, мониторинг фақат назорат қилиш мақсадида амалга оширилади. Расмий баҳолаш ёки
таъсирни баҳолаш амалга оширилмайди. БММВ ходимларининг таъкидлашича, улар баҳолаш ва таъсирни
баҳолашнинг аҳамиятини тушунадилар, аммо ушбу тадбирларни бажариш учун зарур имкониятларга
(яъни маблағ ва ходимларга) эга эмаслар.
4.3.2 Ёшга доир ижтимоий пенсиялар
Саралаш мезонлари
Ижтимоий суғурта бадалларини т̲ламаган ёки т̲лов даври етарли б̲лмаган 60 ёшдан ошган аёллар ва 65
ёшдан ошган эркаклар ёшга доир ижтимоий нафақа олиш ҳуқуқига эга. Ёшга доир ижтимоий нафақа олиш
учун мурожаат этувчи шахслар, Оила кодексига биноан, уларни қ̲ллаб-қувватлаш мажбуриятига эга вояга
етган болалари, қариндошлари ёки бошқа фарзандлари бор ёки й̲қлигини к̲рсатиши шарт. Агар
аризачининг жорий даромади ва фарзандлари, қариндошлари ёки бошқаларнинг даромади мурожаат
этувчини қ̲ллаб-қувватлаш учун етарли эмас, деб ҳисобланса, ёшга доир ижтимоий пенсия белгиланади65.
16-расм͘ Ўзбекистонда ёшга доир ижтимоий пенсия т̲ловлари ва пенсия олувчилар66
Кексалик ижтимоий пенсияси
25
45000
40000
20
35000
Бенефициарлар (минг
30000
киши)
15
25000
20000
Ҳаражатлар (млн. с̲м)
10
15000
10000
5
5000
0
0
2015
2016
2017
2018
Манба: Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги, 2018 йил.
Нафақанинг тузилиши
2018 йилда ёшга доир ижтимоий нафақа миқдори ойига 396,500 с̲мни (ёки 48 АҚШ долларини) ташкил
этган, бу 2018 йилдаги энг кам иш ҳақи миқдоридан, яъни 202,730 с̲м (ёки 25 АҚШ доллари)дан қарийб
икки баравар к̲п. Нафақа миқдори маъмурий тартибда белгиланади: ушбу миқдор энг кам иш ҳақининг
ошиб боришига асосланган йиллик индексация натижасида 2015-2018 йиллар давомида к̲пайиб борди67.
65 Дастур қуйидаги учта ҳужжат орқали тартибга солинади: (1) Ўзбекистон Республикасининг
1993 йил 9 сентябрдаги
“Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти т̲ғрисида” 938-XII сонли Қонуни; (2) Ўзбекистон Республикаси Президентининг
2017 йил 20 ноябрдаги “Иш ҳақи, пенсия, стипендия ва нафақалар миқдорини ошириш т̲ғрисида” 5245-сонли қарори; (3)
Вазирлар Маҳкамасининг 07.04.2011даги 107-сонли қарори.
66 К̲к рангда: нафақа олувчилар (минг), қизил рангда: Харажатлар (млн с̲м)
67
2017 йилда 15%.
61
Нафақанинг тақдим этилиши ва қамров
Пенсия жамғармаси ижтимоий пенсияларни тақдим этиш ва бошқариш б̲йича масъулдир. Ёшга доир
ижтимоий пенсия олувчилар сони 2015 йилдаги 6 300 дан 2018 йилда деярли 20 000 тага етди (16-расм).
4.3.3 Боқувчисини йўқотганлик нафақаси
Саралаш мезонлари
Бир кишининг қарамоғида б̲лган ва бадал т̲ловларига асосланган боқувчисини й̲қотганлик нафақасини
олиш ҳуқуқига эга б̲лмаган оила аъзолари боқувчисини й̲қотганлик нафақасини олиш ҳуқуқига эга.
Нафақанинг тузилиши
Нафақа миқдори энг кам иш ҳақининг улуши сифатида белгиланади. Бу, шунингдек, қарамоғида б̲лганлар
сонига боғлиқ - қарамоғидаги ҳар бир қ̲шимча инсон учун нафақа миқдори арзимас даражада ошади.
Масалан, агар боқувчи болалигидан ногирон б̲лмаган ёки ОИВ инфекциясига чалинмаган б̲лса, унинг
оиласи, қарамоқдагилар сони уч ёки ундан к̲п б̲лганда, 243 300 с̲м (29 АҚШ доллари) олиш ҳуқуқига эга
б̲лади; қарамоқдагилар сони икки нафар б̲лганда, 182 475 с̲м (22 АҚШ доллари); қарамоқдагилар сони
бир нафар б̲лганда 121 650 с̲м (15 АҚШ доллари) (18-расм)68.
17-расм͘ Ўзбекистонда боқувчисини й̲қотганлик учун нафақа т̲ловлари учун нафақа олувчилар ва
харажатлар, 2015−2018 йй͘
30000
60000
25000
50000
20000
40000
15000
30000
Олувчилар (оилалар) - чап
шкала
10000
20000
Ҳаражаталар (млн с̲м) - ̲нг
5000
10000
шкала
0
0
2015
2016
2017
2018
Манбалар: Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги, 2018; Давлат статистика қ̲митаси, 2020 йил.
68 Ушбу маълумотлар 2019 йилнинг биринчи чорагига тегишли.
62
18-расм͘ 2018 йилда Ўзбекистонда боқувчисини й̲қотганлик учун т̲ланадиган нафақанинг ̲ртача
ойлик миқдори, (минг с̲м)69
Боқувчисини й̲қотганлик нафақаси ҳажми,
2018 йил (минг. с̲мда)
300
250
200
150
100
50
0
3 ёки ундан к̲п
2 бенефициар/оила
1 бенефициар/оила
бенефициарлар/оила
Манба: Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги, 2018 йил.
Қамров
2015-2018 йиллар оралиғида боқувчисини й̲қотганлик учун ижтимоий нафақа олувчи оилалар сони 19
461 дан 27 888 гача к̲пайди (17-расм).
Нафақанинг тақдим этилиши, мониторинг ва бошқарув
Нафақалар ҳар ойда Халқ банкининг маҳаллий филиаллари орқали т̲ланади. Дастурни тақдим этиш,
шунингдек, умумий бажарилишини мониторинг қилиш Молия вазирлигининг аудит ва молиявий
текширувларни
̲тказувчи Давлат молиявий назорати департаменти томонидан амалга оширилади.
Департамент молиявий текширувларни амалга оширади. Ҳисоб палатаси давлат даромадлари ва
харажатларининг умумий мониторинги учун жавобгардир.
4͘3͘4 Ногиронлик учун бериладиган ижтимоий нафақалар
Нафақа олиш ҳуқуқи даъвогарнинг соғлиги ҳолати ва ногиронлик тоифасини белгилайдиган
маълумотнома асосида белгиланади. Ногиронликнинг уч гуруҳи мавжуд. Ариза берувчи шахс Соғлиқни
сақлаш вазирлиги қошидаги тиббий-меҳнат эксперт комиссияси (ТМЭК)нинг к̲ригидан ̲тиши талаб
этилади. I ва II гуруҳ ногиронлари, меҳнат стажига эга б̲лмаган, бинобарин, ижтимоий суғурта доирасида
ногиронлик нафақасини олиш ҳуқуқи ҳам мавжуд б̲лмаган тақдирда, ногиронлик нафақасини олиш
ҳуқуқига эга70 . Ишлайдиган ёки бошқа тирикчилик манбаларига
(алимент ёки
̲қув муассасаси
стипендиясини оладиганлар бундан мустасно)эга б̲лган I ва II гуруҳ ногиронлари нафақа олиш ҳуқуқига
эга эмаслар71.
69 Оилага учта ёки к̲проқ, иккита ва битта нафақа олувчи
70 III гуруҳ ногиронларига нафақа т̲ланиши
2011 йилдан эътиборан т̲хтатилган, аммо пенсия ислоҳотининг мавжуд
концепциясида ушбу т̲ловларни қайта амалга киритиш таклиф қилинмоқда.
71 Вазирлар Маҳкамасининг 07.04.2011даги 107-сонли қарори. 2-илова, 12-банд.
63
19-расм͘ Ўзбекистонда ногиронлик нафақаси харажатлари ва нафақа олувчилар72
Ногиронлик ижтимоий нафақаси
25
50000
20
40000
Бенефициарлар (минг
15
30000
киши)
10
20000
Ҳаражатлар (млн. с̲м)
5
10000
0
0
2015
2016
2017
2018
Манба: Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги, 2018 йил.
Нафақанинг тузилиши
Боқувчисини й̲қотганлик нафақаси сингари нафақа миқдори нафақа олувчининг соғлиги ҳолати билан
белгиланади ва энг кам иш ҳақининг ̲згариш тезлигига қараб индексланади. Нафақаларнинг миқдорида
гендер нуқтаи назаридан фарқлар й̲қ. Дастурдан фойдаланишнинг амалий қ̲лланмасига биноан, нафақа
миқдорини аниқлашда алоҳида эҳтиёжлар ҳисобга олиниши мумкин. Масалан, 16 ёшгача б̲лган ногирон
болалар, 16 ва ундан ортиқ йил давомида ногирон б̲либ ҳисобланган шахслар (I ва II гуруҳлар) ва 18
ёшгача б̲лган ОИВ билан касалланганлар катта миқдорли нафақа олиш ҳуқуқига эга.
20-расмдан к̲ринадики, ногиронлик нафақаси энг кам иш ҳақи ставкасининг ̲згаришига қараб ошиб
бориб, мос равишда I ва II гуруҳлар учун ойига 396 500 (48 АҚШ доллари) ва 198 250 с̲м (24 АҚШ
доллари)ни ташкил этди. Индексация ҳар йили энг кам иш ҳақининг расман оширилишига мувофиқ
̲тказилади. Нафақалар ҳар ойда Халқ банкининг маҳаллий б̲лимлари орқали т̲ланади.
20-расм͘ Ўзбекистонда ногиронлик нафақаси миқдори, 2018 йил (минг с̲м)73
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
1-гуруҳ ногиронлиги
2-гуруҳ ногиронлиги
Манба: Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги, 2018 йил.
72 К̲к рангда: нафақа олувчилар (минг), қизил рангда: Харажатлар (млн с̲м)
73 Чап устуна - 1-гуруҳ ногиронлик, ̲нг устуна - 2-гуруҳ ногиронлик
64
Қамров
Ногиронлик нафақасини олувчилар сони 2015 ва 2018 йиллар орасида, мос равишда, 7000 кишидан 22 700
кишигача сезиларли равишда ошди (19-расм).
4.3.5. Ногирон болалар нафақаси
Ногирон болалар Ўзбекистондаги ижтимоий жиҳатдан энг заиф гуруҳлардан биридир ва улар ногирон
б̲лмаган тенгдошларига нисбатан камроқ имкониятга эга. Ногиронлик б̲йича нафақа оладиган болалар
сони 2013 йилдаги тахминан 80 мингдан 2018 йилда 98,1 минг нафаргача ошди (ЮНИСЕФ, 2019б). Бироқ
ΗЎзбекистон фуқароларини тинглаб" тадқиқоти доирасида уй х̲жаликлари ̲ртасида ̲тказилган с̲ров
таҳлили шуни к̲рсатадики, ногиронликнинг оғир шаклига эга болаларнинг атиги 52 фоизигина ногиронлик
нафақасини оладилар (ЮНИСЕФ, 2019б). Бу бир қатор сабаблар, шу жумладан, ушбу дастур т̲ғрисидаги
маълумотлардан хабардорликнинг чекланганлиги, шунингдек, оилалар
̲з фарзандлари учун
ногиронликни расмий таснифлашда дуч келадиган муаммоларга боғлиқ б̲лиши мумкин. Ушбу потенциал
яккаланиш сабабини аниқлаш учун тадқиқот ̲тказиш ва ногиронликнинг оғир шаклига эга барча
болаларнинг ушбу дастурдан фойдаланиш имкониятини таъминлаш чораларини к̲риш зарур. Ҳукумат
ногиронликнинг оғир шаклига эга болалар нафақа учун мурожаат қила олишларини таъминлаш
мақсадида уларни аниқлаш б̲йича профилактик чораларни к̲риши керак. Ногирон болаларнинг
эҳтиёжлари даражаси ва уларнинг қ̲шимча харажатлари миқдори турлича б̲лганлиги сабабли, ҳукумат
келажакда ҳар бир ногирон боланинг ̲зига хос эҳтиёжларига жавоб бера оладиган ̲згарувчан т̲лов
қийматлари тизимини ишлаб чиқиши мақсадга мувофиқ б̲лади. Албатта, ушбу болаларнинг ногиронлик
нафақасига қ̲шимча равишда, болалар учун бериладиган оддий нафақа ҳам олишларини таъминлаш
жуда муҳимдир.
К̲пинча, биргина ногиронлик нафақасининг ̲зи ногирон болага қулай шарт-шароитлар яратиш учун
етарли эмас. К̲пгина ота-оналар т̲лиқ вақтларини ногирон фарзандини парваришлашга бағишлаб, ишлай
олмаслиги сабабли, Президент томонидан илгари сурилган ногирон болага ғамх̲рлик қилиш учун
сарфланган вақтни меҳнат стажи сифатида тан олиш ташаббуси ҳақиқатан мақтовга сазовордир. Аммо
ушбу хайрли ишнинг навбатдаги босқичи ногирон болани парвариш қилаётган шахсларга даромадларини
й̲қотганликлари учун нафақа жорий қилишдан иборат б̲лиши керак74 . Шунда мазкур болалар, ота-
оналарининг парвариш қилиш имкони й̲қлиги сабабли, интернат муассасага жойлаштирилишга мажбур
б̲лмайдилар ва ̲з оилалари билан уйда қолиш имконига эга б̲ладилар. Чунончи, ушбу амалиёт даромад
̲рнини қоплаш дастури б̲лиши мумкинлиги сабабли, парваришлаганлик учун бериладиган нафақа
миқдори, энг камида, ёшга доир пенсиянинг минимал қиймати билан тенг қилиб белгиланиши керак.
4Ǥ4 Меҳнат бозорининг фаол дастурлари
Меҳнат бозорининг фаол дастурлари иш билан бандлик имкониятларини ошириш ва ишсизларни меҳнат
бозорига жалб этишга к̲маклашишга қаратилган. БММВ маълумотларига к̲ра, 2017 йилда ишга муҳтож
б̲лганлар сони 837 минг нафарни, ишсизлик даражаси эса 5,8 фоизни ташкил этган. 2017 йил декабрь ойи
охирида иш қидирувчи сифатида иш билан таъминлаш марказларида р̲йхатга олинган фуқаролар сони
14,4 минг нафарни ташкил қилди, бу 2016 йилга нисбатан 2,9 баравар к̲п (ЎзР Ҳукумати, 2017).
Фаол МБДларга қуйидагилар киради:
• жамоатчилик ишлари (иш берувчиларга бериладиган иш ҳақи учун субсидия);
74 Батафсил маълумот учун қаранг: https://upl.uz/policy/9800-news.html.
65
• Касбий к̲никмаларни тайёрлаш;
• Аҳолининг ижтимоий заиф гуруҳлари учун иш ҳақи субсидиялари (квоталар);
• Шогирдлик;
• иш берувчиларга бериладиган ишга қабул қилиш ва ̲қитиш учун субсидиялар (2019 йил);
• тадбиркорликни қ̲ллаб-қувватлаш дастурлари (микроқарзлар).
Институционал тузилиши
БММВ қошидаги бандликка к̲маклашиш марказлари жамоатчилик ишларини бошқаради ва маҳаллий иш
берувчилар/ташкилотлар билан биргаликда туман (шаҳар) ҳокимлиги билан мувофиқлаштирилувчи
жамоатчилик ишларининг тури ва ҳажмини аниқлайдилар.
Умуман олганда, индентификациялаш ва р̲йхатга олиш жараёнлари учун яратилган инфратузилма ва
кадрлар дастур б̲йича с̲ровлар ҳажмига амалда қай даражада жавоб бера олишини аниқлаш учун,
шунингдек, бандликка к̲маклашишга доир бошқа дастурлар юзасидан ҳеч қандай таҳлил ̲тказилмаган.
Қуйида келтирилган бандликка к̲маклашиш марказининг органограммаси (21-расм) ишсизларни қ̲ллаб-
қувватлаш билан шуғулланувчи б̲лимда 1-2 нафар ходим шуғулланиши назарда тутилишини к̲рсатади.
Ҳар бир вилоят (ҳудуд) туман даражасидаги бандликка к̲маклашиш марказлари тармоғига эга, уларнинг
ҳар бирида нафақа т̲ловлари мониторинги учун масъул мутахассис мавжуд. Ҳар бир марказда тахминан
5 тадан 9 тагача маҳалла учун жавобгар б̲лган бандлик б̲йича инспектор фаолият юритади. Одатда,
марказда ишсизларни ижтимоий қ̲ллаб-қувватлашга масъул б̲лган бир ёки иккита мутахассис иш олиб
боради, шунингдек, меҳнат ярмаркалари, қайта тайёрлаш ва жамоатчилик ишларини мувофиқлаштириш
ва ташкил этиш билан яна бир киши шуғулланади.
21-расм͘ Ўзбекистон бандлик марказининг органограммаси
Манба: Президентнинг 2018 йил 20 августдаги 3913-сонли қарори
4Ǥ4Ǥ1 Жамоатчилик ишлари
Жамоатчилик ишлари иккита асосий МБДлардан бирини англатади. БММВ ҳузуридаги Жамоатчилик
ишлари жамғармаси мамлакатнинг барча ҳудудларидаги, айниқса, қишлоқ ва олис ҳудудлардаги ишсиз
66
ёки ишламайдиган фуқароларни жамоатчилик ишларига жалб қилиш чораларини к̲рмоқда. Бу бадал
т̲ловларига асосланмаган дастур б̲либ, у махсус касбий тайёргарликдан ̲тишни талаб қилмайди ва
расмий равишда тан олинган ишсизлар ва банд б̲лмаган (расмий ишсизлик мақомига эга б̲лмаган)
одамларни75 вақтинчалик иш билан таъминлайди.
Жамоатчилик ишларининг турлари қуйидагилардан иборат:
• шаҳар, туманлар, аҳоли пунктлари ва маҳаллаларни ободонлаштириш (к̲каламзорлаштириш,
тозалаш, оқлаш, қабристонлар, зиёратгоҳлар ва маданий обидалардаги оқова ариқларни тозалаш);
• уй-жой коммунал ва бошқа инфратузилмаларга туташ б̲лган турар жойларни таъмирлаш;
• к̲чалар, й̲ллар ва й̲лакларни таъмирлаш;
• мавсумий қишлоқ х̲жалиги ишлари, қишлоқ х̲жалик маҳсулотларини йиғиш, сақлаш ва қайта
ишлаш, суғориш ва мелиоратив тизимларни таъмирлаш;
• ногиронлар, кексалар ва беморлар ва бошқаларни парваришлаш;
• саноат ташкилотлари ва хизмат к̲рсатиш соҳаларидаги ишлар;
• обектларни қуриш, реконструкция қилиш ва таъмирлаш.
Маҳаллий эҳтиёжларга қараб, жамоатчилик ишларининг бошқа турлари назарда тутилиши мумкин.
Дастурларни жорий этиш ва нафақаларни т̲лаш
Жамоатчилик ишлари учун энг кам ойлик иш ҳақи Ягона (иш ҳақи) тариф сеткасида белгиланган биринчи
тоифадан (энг кам иш ҳақининг 2,5 бараваридан76 ) кам б̲лмаслиги керак. Бироқ иш берувчилар ̲з
ҳисобидан қ̲шимча ҳақ т̲лаши мумкин.
Қамров
Расмий равишда бандлик маркази томонидан ишсиз деб тан олинган ёки иш қидирувчи сифатида
р̲йхатдан ̲тган шахслар жамоатчилик ишларида қатнашиш ҳуқуқига эгадирлар. 2017 йилда жамоатчилик
ишларида қатнашганлар сони 42 476 нафарни ташкил этган, дастурни молиялаштиришнинг умумий ҳажми
эмас 12 538,2 миллион с̲м (1,61 миллион АҚШ доллари)ни ташкил этган. 2018 йилда Жамоатчилик
ишлари жамғармасига 784 миллиард с̲м (94 миллион АҚШ доллари) миқдорида маблағ ажратилди, бу
эса дастурнинг салмоқли даражада кенгайтирилганидан далолат беради.
4Ǥ4Ǥ2 Касбий тайёргарлик, қайта тайёрлаш ва малака ошириш
Иккинчи асосий МБД касбий тайёргарлик, қайта тайёрлаш ва малака оширишни ̲з ичига олади. Ушбу
дастурда иштирок этиш танлов асосида амалга оширилади: бунда бандлик марказида р̲йхатдан ̲тган
абитуриентлар касбга ̲қитиш маркази томонидан белгиланган кириш имтиҳонларини топширишлари
шарт. Ўқиш дастурига киритилган ̲ринлар сони абитуриентлар сонидан ошиб кетганда, кириш имтиҳони
бекор қилиниши мумкин.
Ўзбекистонда бир нечта ̲қув дастурлари мавжуд, аммо уларнинг к̲лами кичик ва иш берувчилар талаби
юқори б̲лган малакалар билан боғлиқ эмас. Яқинда ̲тказилган к̲никмаларни ̲рганиш тадқиқотида талаб
юқори б̲лган малакаларнинг етишмаслиги амалда Ўзбекистон меҳнат бозоридаги жиддий муаммо
эканлигини таъкидланди (Ажвад ва бошқалар, 2014). Тадқиқот шуни к̲рсатдики, аҳолининг ижтимоий
75 Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 5 октябрдаги “Ўзбекистон Республикаси Бандлик ва меҳнат
муносабатлари вазирлиги ҳузуридаги Жамоат ишлари жамғармаси фаолиятини ташкил этиш т̲ғрисида” 799-сонли қарори
(lex.uz/ru/docs/3370296).
76
202 730 с̲м (25 АҚШ доллари) - Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 1ноябрдаги “Иш ҳақи, пенсия, стипендия
ва нафақалар миқдорини ошириш т̲ғрисида” 5553-сонли қарори билан белгиланган энг кам иш ҳақи (01.11.2018дан бошлаб)
миқдори (lex.uz/pdfs/3984488).
67
заиф гуруҳлари учун турли к̲ринишдаги махсус ̲қувлар зарур, шунингдек, фирмаларнинг ̲з ишчиларига
иш жойида ̲қитиш таклифини беришларини рағбатлантириш борасида ҳам ̲зига хос эҳтиёжлар мавжуд.
Дастурларга қабул қилинган номзодлар 10 ой давомида ̲қитилади. Ўқиш 40 ҳафта давом этади ва икки
семестрга б̲линади, уларнинг ҳар бири назарий билимларни эгаллаш, амалий машғулотлар ва
мутахассислик б̲йича якуний бир ҳафталик имтиҳонни ̲з ичига олади. Марказ дипломи ̲рта махсус, касб-
ҳунар таълими маълумоти т̲ғрисидаги димплом билан тенг кучлидир. Талабалар энг кам иш ҳақи
миқдорида ойлик стипендия оладилар77.
Дастурни амалга ошириш
Бандлик маркази ишсизларни янги касблар ва мутахассисликлар б̲йича тайёрлаш, қайта тайёрлаш ёки
малака ошириш учун касб-ҳунар ̲қув марказига й̲налтириши мумкин.
Касб-ҳунарга ̲қитиш марказлари БММВ тасарруфидаги давлат таълим муассасалари ҳисобланади.
Таълим мазмуни ва методологияси б̲йича қ̲лланма Олий ва ̲рта махсус таълим вазирлиги томонидан
таъминланади. Касб-ҳунарга ̲қитиш марказининг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:
̲рта махсус, касб-ҳунар маълумотига эга б̲лган ишсизлар, шу жумладан, меҳнат бозорида талаб
юқори б̲лган касб ва к̲никмалар доирасида доимий иш жойига эга б̲лмаганларни бир йил
давомида бепул қайта тайёрлаш ва малакасини оширишни амалга ошириш;
• барча талабгорлар (ишсиз сифатида р̲йхатдан ̲тганлар бундан мустасно) учун қисқа муддатли
пуллик малака ошириш курсларини ташкил қилиш, бунда йиллик умумий тингловчилар сонининг
15 фоизидан к̲п б̲лмаслигини таъминлаш.
Ҳозирда Тошкент, Самарқанд ва Шаҳрисабзда жами учта касб-ҳунарга ̲қитиш марказлари мавжуд. Касбий
таълим берувчи ушбу ҳар учала марказ Корея халқаро ҳамкорлик агентлиги к̲магида ташкил этилган.
Бундан ташқари, ҳукуматнинг 2017-2020 йиллар мобайнида Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги ишсиз
фуқароларга касбий таълим берувчи марказларни босқичма-босқич ташкил қилиш т̲ғрисидаги давлат
дастури мавжуд б̲либ, унда касбий таълим берувчи марказларни мамлакатнинг барча ҳудудларида
қуриш назарда тутилган.78
Қамров
Касб-ҳунарга ̲қитиш, қайта тайёрлаш ва малака оширишдан ̲тган ишсизлар сони 2017 йилда 6563
нафарни ташкил этган ва ушбу дастур учун 5 047 миллион с̲м (0,65 миллион АҚШ доллари) миқдоридаги
маблағ сарф қилинган. Жамоатчилик ишлари ва ̲қув дастурларидан ташқари, иш жойларини яратишга
м̲лжалланган бир марталик дастурлар мавжуд (3.3 б̲лим).
МБДни молиялаштириш БММВ қошидаги Бандликка к̲маклашиш жамғармаси томонидан бошқарилади,
у ишсизлик нафақалари ва ̲қув дастурларини молиялаштириш учун жавобгардир. Мазкур жамғарма
турли манбалардан (масалан, БММВга қарашли корхоналарнинг даромади) фойдаланишдан ташқари,
қ̲шимча равишда Ягона ижтимоий т̲ловнинг (иш ҳақи солиғи) 0,1 фоизини олади.
77
202 730 с̲м (25 АҚШ доллари) - Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 1ноябрдаги “Иш ҳақи, пенсия, стипендия
ва нафақалар миқдорини ошириш т̲ғрисида” 5553-сонли қарори билан белгиланган энг кам иш ҳақи (01.11.2018дан бошлаб)
миқдори (lex.uz/pdfs/3984488).
78 Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 10 апрелдаги “Ўзбекистон Республикаси ҳудудларида ишсиз
фуқароларни касб-ҳунарга ̲қитиш марказларини ташкил этиш т̲ғрисида” 199-сонли қарори (lex.uz/docs/3163903).
68
2017 йилда МБДларга сарфланадиган харажатлар улуши тахминан 0,1 фоизни ташкил этди. Шу билан
бирга, МБДларга сарф қилинган харажатларнинг
̲сиш суръати сезиларли даражада ошди, бу
жамоатчилик ишларини молиялаштириш ҳажмининг ̲сиши ва иш ̲ринларини яратишга қаратилаётган
эътиборнинг кучайишини акс эттирди79 . Касб-ҳунар таълими дастурларини молиялаштириш БКДЖ
томонидан бошқарилади, унинг асосий молиялаштириш манбалари донорлар грантлари ва давлат
бюджети маблағлари ҳисобланади.
Микрокредит дастурлари воситасида тадбиркорликни қ̲ллаб-қувватлаш. Иқтисодиётда иш жойлари
етишмовчилиги юзага келган бир пайтда, ҳукумат кам таъминланган шахсларга тадбиркорлик билан
шуғулланиш имкониятларини яратишнинг энг афзал воситаси сифатида субсидияланган
микрокредитлардан фойдаланган ҳолда, ̲зини ̲зи иш билан таъминлашни қ̲ллаб-қувватламоқда.
Ҳозирги кунда БММВ қошида иккита шундай микрокредит дастури мавжуд: жамоатчилик ишлари
жамғармаси томонидан молиялаштирилувчи тадбиркор-ҳунармандлар учун микрокредит дастури ва
аҳолининг ижтимоий-иқтисодий заиф гуруҳлари, хусусан, ишсиз ёшлар ва Ўзбекистон аҳолисининг қарийб
ярми яшайдиган қишлоқ жойлардаги аёллар учун БКДЖ томонидан молиялаштирилувчи микрокредит
дастури. Иккала дастур ҳам ̲хшаш тарзда ишлайди ва фаоллаштириш(бандлик)га к̲маклашиш, шунингдек,
касбий таълим олиш/даромад олишни қ̲ллаб-қувватлаш учун м̲лжалланган. Молиялаштириш нисбатан
салмоқли б̲лса-да, унинг барқарорлиги борасида ноаниқликлар мавжуд: жамоатчилик ишлари
жамғармаси ва БКДЖ амалга оширувчи микрокредит банкларига
2017-2022 йилларда имтиёзли
кредитлашни тақдим этиш учун, мос равишда, 50 млрд. с̲м ва 35,7 млрд. с̲м миқдорида имтиёзли
кредитлар ажратган. 2018 йил июл ойида қабул қилинган қарорга к̲ра, БКДЖ бюджетининг камида 50
фоизи
(2019о21 йиллар учун
150-1175 миллиард с̲м) келгусида микрокредит дастурларига
й̲налтирилиши талаб қилинади. 2021 йилдан кейинги давр учун бюджет прогнозлари қилинмади (Жаҳон
банки, келгуси (а)).
4Ǥ5 Ижтимоий ёрдам хизматлари
Ўзбекистонда кекса ва ногирон оила аъзоларини оилавий парвариш қилишнинг қадриятларга асосланган,
кучли анъанаси мавжуд, бунда маҳалла тизими томонидан ҳам муайян даражада қ̲шимча ёрдам
к̲рсатилади. Парваришлаш ва ғамх̲рлик к̲рсатишга бундай ёндашув Оила кодексида80 қонун билан
мустаҳкамланган. Унга к̲ра, фақат якка-ёлғиз, қариндошлари б̲лмаган қарияларгина давлат ижтимоий
таъминот хизматларидан фойдаланиш ҳуқуқига эга. Гарчи оиласи борлар учун, оилавий парваришга
қ̲шимча равишда, уй шароитида қ̲ллаб-қувватлаш ва т̲лиқ б̲лмаган бандлик асосидаги ва кундузги
парваришнинг ҳар хил турларидан фойдаланиш имкони мавжуд б̲лса-да, Хизматлардан фойдаланиш
ҳуқуқига нисбатан шундай ёндашув ногиронларга нисбатан ҳам қ̲лланилади. Оиладаги ва гендер
з̲равонликни бошидан кечирган аёллар учун ёрдам к̲рсатувчи ишонч телефонлари ва бошпаналар
(марказлар) каби хизматлар пайдо б̲ла бошлади.
Давлат ижтимоий таъминот хизматлари, асосан, кундалик уй ишларига ва ̲з-̲зини парвариш қилишга ёки
интернат муассасаларига жойлаштиришга ёрдамлашиш шаклида амалга оширилади. Ногиронларнинг
ҳуқуқ ва имкониятларини кенгайтириш ва ̲з номидан вакиллик қила олишини таъминлашга қаратилган
хизматлар кам. Бундай хизматларнинг аксарияти жисмоний ва/ёки ҳиссий нуқсони б̲лган инсонларнинг
манфаатларини тарғиб қилувчи фуқаролик жамияти ташкилотлари томонидан тақдим этилмоқда, аммо
уларнинг моливий имкониятлари кам ва барқарор эмас.
79 Жамоатчилик ишлари учун бюджет ажратмалари 2017 йилдаги 84 млрд с̲м (10,77 млн АҚШ доллари)дан 2018 йилдаги 714
млрд с̲м (91,54 млн АҚШ доллари)гача саккиз баравардан к̲проқ ошди.
80 Батафсил маълумот учун қаранг: ХМТнинг меҳнат, ижтимоий таъминот ва инсон ҳуқуқлари т̲ғрисидаги миллий қонунчилик
маълумотлар базаси (NATLEX) www.ilo.org/dyn/natlex/natlex4.detail?p_lang=en&p_isn=90264.
69
4Ǥ5Ǥ1 Болалар учун ижтимоий таъминот хизматлари
Болалар учун ижтимоий таъминот хизматлари Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Халқ таълими вазирлиги, Бош
прокуратура, маҳаллалар ва ички ишлар органларининг маҳаллий б̲линмалари томонидан тақдим
этилади. Шу тариқа, жавобгарлик бир қатор миллий муассасалари ̲ртасида б̲линиб кетган ва улар
̲ртасида мувофиқлаштирилмаган (4-жадвал ва 5-боб).
Бола тегишли равишда ота-она қарамоғисиз эканлиги т̲ғрисида Халқ таълими вазирлиги ҳузуридаги
васийлик ва ҳомийлик органларига хабар бериш масъулияти бир қатор манфаатдор томонлар
(қариндошлари, маҳалла маъмурияти, вояга етмаганлар ишлари б̲йича комиссия, оилавий марказлар,
мактаб маъмурияти ва милиция) зиммасига юкланади. Ушбу органларнинг роли ̲з вақтида аралашиш,
оиладаги вазиятни таҳлил қилиш ва болага энг мос келадиган парвариш турини танлашдан иборатдир.
Институционал парвариш вариантлари: 0-4 ёшдагиларни Г̲даклар уйига жойлаштириш; 4 ёшдан 18
ёшгача б̲лганларни меҳрибонлик (болалар) уйларига й̲ллаш; ногирон болаларни Мурувват (ногирон
болалар учун болалар уйи) уйларига жойлаштириш; таълим олишда алоҳида эҳтиёжи мавжуд болалар
учун мактаб-интернатлар; етим болалар учун SOS типидаги болалар маҳаллаларини ̲з ичига олади.
Ноинституционал вариантларга болани қариндошлар қарамоғига бериш, болани асраб олиш учун таклиф
қилиш, болани тарбияловчи оилага жойлаштириш ёки болани патронатга бериш кабилар киради. Шу
билан бирга, ҳозирги кунда хатти-ҳаракатларида муаммо б̲лган болалар учун т̲ртта ихтисослаштирилган
ахлоқ тузатиш таълим муассасалари мавжуд, улардан иккитаси қиз болалар учун, иккитаси турли ёшдаги
̲ғил болалар учун. Улар қонунга б̲йсунишни истамаган болаларга хизмат к̲рсатадилар. Халқаро
стандартларга мувофиқ, болани бундай муассасага жойлаштириш инсон ҳуқуқининг рад этилиши б̲либ
ҳисобланади.
Умуман олганда, ота-она қарамоғидан маҳрум б̲лган ёки ота-она парвариши етарли б̲лмаган болаларни
тарбиялашда интернат муассасаларига суяниш кучли81. Давлат статистика қ̲митаси маълумотларига к̲ра,
2016 йилда
24
125 нафар бола мамлакатда мавжуд оилада тарбиялашнинг камсонли муқобил
вариантларидан бири б̲лмиш васийлик ва ҳомийлик парваришига берилган; айни вақтда, 19,969 нафар
бола интернат шаклидаги турли хил муассасаларда яшаган б̲либ, уларнинг 75,2 фоизи (15,019) ногирон
болалардир. Болалар муассасаларда яшовчи болалар нисбати мамлакатдаги умумий болалар сонининг
ҳар 100 000 тасига 255 тани ташкил қилади, бу Шарқий Европа ва Марказий Осиё б̲йича минтақавий
̲ртача к̲рсаткичдан пастдир (100 000 га 666 та), аммо дунё миқёсида ̲ртача к̲рсаткичидан юқори. 2016
йилда жами 51 288 нафар бола муқобил васийликка берилди ва 33 646 нафар бола асраб олинди(UNICEF,
2018b),
2018 йилда эса
2 800 нафар бола давлат интернат муассасаларига жойлаштирилди82 .
Хизматларнинг ушбу турига сарфланадиган давлат харажатлари 2016-2018 йиллар мобайнида ҳар йили
ошиб борган. 2016 йилда бюджет ажратмалари 27 510,4 миллион с̲мни (тахминан 4,26 миллион АҚШ
доллари), 2017 йилда 50 484,2 с̲мни (тахминан 6,25 миллион АҚШ доллари) ва 2018 йилда 63 501,0
миллион с̲мни (тахминан 7,45 миллион АҚШ доллари) ташкил қилган.
Бироқ Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил февралдаги 4185-сонли қарорига83 мувофиқ
ишлаб чиқиладиган болаларни парвариш қилишнинг янги стратегияси - болалар парвариши тизимининг
81 Қонунчиликка мувофиқ болалар: ота ёки онасининг вафот этиши; номаълум сабабларга к̲ра ота-онаси б̲лмаслиги; ота-
онасининг қисман ёки бутунлай ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиниши; ота-оналарнинг ̲з фарзандини тарбия қилишга
қодир эмаслиги; икки ойдан ортиқ давом этаётган касаллик натижасида болаларни парваришлай олмаслик; ота-оналарнинг
болани парваришлашдан воз кечиши, шунингдек, болалар қариндошлари ёки д̲стларникида 6 ойдан ортиқ қолиб кетиши
(агар бу бола манфаатларига т̲ғри келмай қолган б̲лса) ҳолатларида бола ота-она қарамоғидан маҳрум деб ҳисобланади.
82 Давлат статистика қ̲митаси маълумотларига к̲ра, 2019 йил июнь ойи ҳолатига
83 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 11 февралдаги “Етим болалар ва ота-онасининг қарамоғидан маҳрум
б̲лган болаларни ижтимоий ҳимоя қилишни кучайтиришга оид қ̲шимча чора-тадбирлар т̲ғрисида” 4185-сонли қарори
70
институционал парваришга қарамлигини камайтиради ва ҳукумат томонидан к̲рсатиладиган ижтимоий
хизматлар қамровини кенгайтиради; яъни ёрдамга муҳтож б̲лган к̲проқ болалар ва оилаларга ёрдам
бериш ва ҳар бир ҳолатга тегишли равишда чора к̲ришга қаратилади. Стратегия қарорлар қабул қилиш
жараёни боланинг манфаатларига мос келишини таъминлаш учун саралаш тизимига сармоя киритиш;
оилани қ̲ллаб-қувватлаш ва муқобил оилавий ва жамоавий хизматларни кенгайтириш ва
диверсификация қилиш; институционал ёрдамдан фойдаланишни босқичма-босқич қисқартириш;
парваришнинг натижавийлиги ва иқтисодий самарадорлигини оширишга қаратилган.
4-жадвал͘ Ўзбекистонда болалар учун ижтимоий хизматларнинг қисқача тавсифи
Болага қаратилган ижтимоий хизматлар
Мақсадли гуруҳ
Хизмат тури
Идора
Қонунчилик
Ота-она
Васийлик ва ҳомийлик
Халқ таълими
Ўзбекистон Республикасининг
қарамоғисиз
органларининг хизматлари:
вазирлиги;
васийлик
ва
ҳомийлик
қолган болалар
Идентификация
ва
Васийлик ва
т̲ғрисидаги қонуни (2013 й.)
р̲йхатдан ̲тказиш
ҳомийлик органи;
Ўзбекистон Республикасининг
Оилаларни
васийлик,
Ички ишлар
болаларга
нисбатан
вазирлиги; вояга
назоратсизлиги
ва
васийлик ва асраб олиш
етмаганларни
ҳуқуқбузарликлар
учун баҳолаш
ижтимоий-ҳуқуқий
профилактикаси т̲ғрисидаги
Болаларни
парвариш
ҳимоя қилиш
қонуни (2010 йил)
турини аниқлаш учун
маркази;
Ўзбекистон
Республикаси
баҳолаш
меҳрибонлик уйи;
Вазирлар Маҳкамасининг ота-
Уй шароитида парвариш
оилавий парвариш
она
қарамоғисиз
қолган
қилиш ёки
оилавий
(давлат болалар
болаларни ижтимоий қ̲ллаб-
даволаниш
шаҳарчалари, СОС
қувватлаш
тизимини
Уйдан
ташқарида
типидаги болалар
такомиллаштириш т̲ғрисидаги
даволанишда
(шу
маҳаллалари)
263-сонли қарори (2016 й.)
жумладан муассасаларда)
Ўзбекистон
Республикаси
боланинг
фаровонлиги
Вазирлар Маҳкамасининг
26-
мониторинги
сонли ΗВасийлик ва ҳомийлик
Мулк/давлат
турар-жой
т̲ғрисидаΗ
ги
Ўзбекистон
дастурига алоқадор бола
Республикаси
қонунининг
ҳуқуқларини ҳимоя қилиш
ижроси б̲йича меъёрий-
Ота-она ҳуқуқларини рад
ҳуқуқий
ҳужжатларни
этиш ва тиклаш б̲йича суд
тасдиқлаш т̲ғрисида (2014 й.)
жараёнларида иштирок
Қарори.
этиш
Ўзбекистон
Республикаси
Вазирлар Маҳкамасининг 110-
Қисқа муддатли
сонли
қарори,
васийлик
жойлаштиришни
органига ота-она қарамоғисиз
таъминлаш (Ички ишлар
қолган болалар т̲ғрисидаги
вазирлиги транзит
маълумотларни
васийлик
маркази)
органига топшириш тартиби
Уй шароитида парвариш билан
т̲ғрисидаги
низомни
таъминлаш
тасдиқлаш ҳақида.
Вазирлар
Маҳкамасининг
• болаларнинг
асосий
Меҳрибонлик
уйлари
эҳтиёжларини қондириш
т̲ғрисидаги 230-сонли қарори
(озиқ-овқат, кийим-кечак,
Фарзандлари учун оилавий
бошпана ва бошқалар).
уйлар т̲ғрисидаги
158-сонли
• Боланинг эҳтиёжларини
қарор
баҳолашни ̲тказиш
Ўзбекистон Республикаси
• индивидуал реабилитация
Вазирлар Маҳкамасининг
ва
̲қув режасини ишлаб
̲қитувчилар ва талабаларнинг
чиқиш
моддий фаровонлигини
71
Болага қаратилган ижтимоий хизматлар
Мақсадли гуруҳ
Хизмат тури
Идора
Қонунчилик
• Ижтимоий мослашув ва
оширишга доир қ̲шимча чора-
реабилитация хизматлари
тадбирлар т̲ғрисидаги 409-
• Оила
муҳитига
сонли қарори.
реинтеграцияни
осонлаштириш
• Болаларни реинтеграция
қилиш ва реабилитация
қилиш б̲йича ота-
оналарга, қариндошларга
маслаҳат бериш
Ногирон
Эҳтиёжларни баҳолаш ва
Бандлик ва меҳнат
Вазирлар
Маҳкамасининг
болалар
ихтисослаштирилган ёрдамга
муносабатлари
болалар уйлари т̲ғрисидаги
юбориш
вазирлиги,
171-сонли қарори;
Оилаларга психологик,
Соғлиқни сақлаш
Вазирлар
Маҳкамасининг
ҳуқуқий, педагогик, ижтимоий
вазирлиги, Миллий
давлат санаторий-курортларига
ва тирик ёрдам
реабилитация
ихтисослаштирилган
̲қув
Ижтимоий-тиббий
маркази, болалар
муассасалари
(интернатлар)
реабилитация, шу жумладан
муассасалари,
т̲ғрисидаги 256-сонли қарори.
техник реабилитация
болалар уйи, Халқ
Вазирлар Маҳкамасининг
асбоблари ва ижтимоий
таълими вазирлиги,
ногирон болалар учун
к̲никмаларни ̲ргатиш
санатория типидаги
ихтисослаштирилган мактаб-
Уй шароитида парвариш билан
ихтисослаштирилган
интернатлар т̲ғрисидаги 240-
таъминлаш
мактаб-
сонли қарори
Ижтимоий мослашув
интернатлар,
ва реабилитация
нодавлат
ташкилотлари
Ҳаётий к̲никмаларга
̲ргатиш ва касбий
тайёргарлик
Оила муҳитига
реинтеграцияга
к̲маклашиш
Бепул тиббий ёрдам, шу
жумладан юқори даражада
ихтисослашган парвариш
Давлат махсус интернат
Халқ таълими
Халқ таълими вазирлиги ва Молия
мактабларида 100 фоизли
вазирлиги
вазирлигининг қ̲шма қарори (2016
бепул таълим
йил 25 июн) Мактабгача таълим
муассасалари ва мактаб-
интернатларида ̲қиш учун ҳақ
т̲лаш тартиби т̲ғрисида
Қонун билан
Вояга етмаганлар ишлари
Бош прокуратура,
ΗВояга етмаганлар ̲ртасида
алоқада б̲лган
б̲йича комиссия хизмати
вояга этмаганлар
назоратсизлик ва
болалар (к̲ча
• Ижтимоий аҳволи оғир
ишлари б̲йича
ҳуқуқбузарликларнинг олдини
болалари,
б̲лган балоғатга етмаган
идоралараро
олиш т̲ғрисидаΗ ги қонун (2010
мактабни
болаларни ижтимоий
комиссия, Соғлиқни
й.)
ташлаб, ̲зини
реабилитация қилиш
сақлаш вазирлиги,
72
Болага қаратилган ижтимоий хизматлар
Мақсадли гуруҳ
Хизмат тури
Идора
Қонунчилик
тутишда
Ёпиқ ̲қув муассасаларига
Ички ишлар
Вазирлар Маҳкамасининг Вояга
қийналаётган
й̲лланма
вазирлиги
етмаганлар ишлари б̲йича
болалар,
Судда вакиллик
комиссия фаолиятини
з̲равонлик
Таълим муассасаларини
такомиллаштиришга доир
қурбонлари)
тарк этган болаларни
қ̲шимча чора-тадбирлар
қайта ижтимоийлаштириш
т̲ғрисида 13-сонли қарори
б̲йича мониторинг ва
(2011 й.)
ёрдам
• Президентнинг
Коррекцион таълим
ҳуқуқбузарликлар
хизматлари
профилактикаси ва
Ҳаётий к̲никмаларга
жиноятчиликка қарши кураш
̲ргатиш ва касбий
тизимини янада
тайёргарлик
такомиллаштириш чора-
Гиёҳвандликка берилган
тадбирлари т̲ғрисидаги қарори
шахслар реабилитацияси
(2017).
Болаларни мактабдан
ΗВояга етмаганлар ̲ртасида
ташқари курсларга жалб
назоратсизлик ва
қилиш орқали
ҳуқуқбузарликларнинг олдини
ҳуқуқбузарликларнинг
олиш т̲ғрисидаΗ ги қонун (2010
олдини олиш
й.)
Вазирлар Маҳкамасининг Вояга
етмаганлар ишлари б̲йича
комиссия фаолиятини
такомиллаштиришга доир
қ̲шимча чора-тадбирлар
т̲ғрисида 13-сонли қарори
(2011 й.)
Президентнинг
ҳуқуқбузарликлар
профилактикаси ва
жиноятчиликка қарши кураш
тизимини янада
такомиллаштириш чора-
тадбирлари т̲ғрисидаги қарори
(2017).
Манба: Муаллифлар.
4Ǥ5Ǥ2 Зўравонликни бошидан кечирган аёллар учун хизматлар: ишонч телефони ва
бошпана
Ижтимоий ҳимоя сиёсати соҳасида қабул қилинган с̲нгги чора-тадбирларда аёлларнинг мавқеини
яхшилаш ҳамда уларнинг ижтимоий, сиёсий ва иқтисодий соҳалардаги иштирокини таъминлаш,
шунингдек, аёллар ҳуқуқларининг с̲зсиз ҳурмат қилинишини таъминлаш зарурлигига қаратилган алоҳида
эътибор шароитида, оилавий ва гендер з̲равонликнинг мавжудлиги ва унинг оқибатларини бартараф
этиш билан бир қаторда, профилактик ишларни олиб бориш зарурияти янада очиқ эътироф этила
бошланди.
Гарчи қонунчилик базаси аёллар ва эркаклар ̲ртасидаги тенгликни таъминлаб, жисмоний з̲равонликни
жазоласа-да, унда оиладаги з̲равонликка таъриф берилмайди. Бу суд амалиётида акс этади ҳамда
оиладаги ва гендер з̲равонлик т̲ғрисида хабар бериш, уни аниқлаш ва жазолашда қийинчиликлар
туғдиради. Шунинг учун мавжуд статистик маълумотлар вазият ҳақида реал тасаввур бермайди.
Оиладаги з̲равонлик анъанавий равишда маҳалла томонидан ҳал қилиниши керак б̲лган “хусусий”
масала ҳисобланади. Ҳар бир маҳалла фуқаролар йиғинида раис ̲ринбосари лавозими мавжуд б̲либ, у
73
хотин-қизлар қ̲митасининг маҳаллий б̲лимини бошқаради. Қ̲митанинг вазифаларидан бири аёлларга
маслаҳат ва ёрдам бериш билан бирга оилавий низоларда воситачилик қилишдир.
Агар аёл низо ёки з̲равонлик ҳаракати ҳақида хабар берган б̲лса ёки маҳалла бу воқеадан хабардор
б̲лса, унинг сабабини, айбдорни аниқлаш ва з̲равонликнинг олдини олиш мақсадида шериклар
̲ртасидаги ̲заро муносабатларнинг янги шаклларини таклиф қилиш учун оила билан музокаралар
бошланади. Далилларга к̲ра, оилада р̲й берадиган з̲равонлик, одатда, оила чегарасидан ташқарига
чиқмайди, лекин у ҳеч қачон сезилмасдан ёки огоҳлантиришларсиз ̲тмайди, бироқ ушбу маълумотлар ̲з
тасдиғини топмаган (Мартинез, 2017).
С̲нгги бир неча йил ичида марказий Хотин-қизлар қ̲митаси, шунингдек, унинг ҳудудий б̲лимлари
оиладаги з̲равонлик муаммосини ҳал қилишнинг янада шаффоф ва изчил меъёрий-ҳуқуқий базасини
яратишни таклиф қилмоқда. Натижада, бугунги кунга қадар таъқиб қилиш ёки з̲равонликка дучор б̲лган
аёллар учун 1146 ΗИшонч телефониΗ ишга туширилди. Шундан с̲нг 2018 йилда Ўзбекистон Республикаси
Президентининг оиладаги з̲равонликнинг олдини олиш т̲ғрисидаги қарори қабул қилинди, шу
муносабат билан оиладаги з̲равонликни тақиқловчи, жабрланувчиларнинг ҳуқуқий ҳимоясини
таъминловчи ва айбдорларни жазолайдиган янги қонун қабул қилиниши учун асос яратилди. Аёллар учун
дастлабки иккита бошпана 2019 йил баҳорида Тошкент ва унинг атрофидаги вилоятларда хизмат к̲рсатиш
учун очилган б̲либ, оилавий з̲равонликни бошидан кечирганлар учун профессионал тиббий, психологик
ва ҳуқуқий ёрдамни таклиф этади. Бошқа ҳудудларда яна олтита шундай бошпана очиш режалаштирилган.
Президентнинг 2018 йилдаги қарорида оиладаги з̲равонликдан жабрланган болаларни ва бундай
жиноятлар гувоҳларини ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий кафолатлари таъминланган. Бирлашган Миллатлар
Ташкилотининг бошқа агентликлари билан биргаликда ЮНИСЕФ Ўзбекистоннинг меъёрий-ҳуқуқий базаси
доирасида болаларга нисбатан з̲равонлик шакллари ва уни аниқлаш б̲йича таклифларни ишлаб чиқди
ва уни Адлия вазирлиги ва Хотин-қизлар қ̲митасининг экспертлар гуруҳига тақдим этди. З̲равонлик,
таҳқирлаш, қ̲пол муносабат ёки тасодифий б̲лмаган шикастланишга дуч келган болалар ҳар доим ҳам
тегишли ижтимоий ҳимоя хизматларидан фойдаланиш имкониятига эга эмаслар. К̲п ҳолларда болаларни
ҳимоя қилиш тизимидаги мавжуд б̲шлиқлар туфайли улар ҳатто интернат муассасаларга
жойлаштирилади. 2017 йилда ̲тказилган Ўзбекистонда болаларни ҳимоя қилиш тизимини баҳолаш
тадқиқоти маҳаллий ҳокимият органлари, шунингдек, таълим ва соғлиқни сақлаш соҳасидаги
мутахассислар ҳимояга муҳтож болаларни аниқлаш, зарур ҳолларда уларни учун етарли билим, малака ва
воситаларга эга эмаслигини к̲рсатди.
4Ǥ5Ǥ3 Ёлғиз яшайдиган қария ва ногиронлар учун ижтимоий таъминот хизматлари
Кексаларни эъзозлаш Ўзбекистонда анъанавий ижтимоий қадрият ҳисобланади. Шунга мувофиқ,
кексаларга ғамх̲рлик қилиш оила ва жамиятнинг бурчи ҳисобланади. Шу сабабли мавжуд хизматлар
фақат ёлғиз яшайдиган ва оиласининг ғамх̲рлигидан маҳрум б̲лганларни қ̲ллаб-қувватлашга
м̲лжалланган. Мустақил яшашга қодир, аммо қ̲шимча ёрдамга эҳтиёжи бор қария ва ногиронлар уй
шароитида парваришлаш хизматларидан фойдаланиш ҳуқуқига эгадирлар. Узлуксиз ва узоқ муддатли
ёрдамга муҳтож б̲лганлар стационар муассасаларга жойлаштирилади.
Уй шароитида парваришлаш хизматлари: нафақа олиш ҳуқуқи
Парваришга муҳтож 55 ёшдан ошган аёллар ва 60 ёшдан ошган эркаклар, шунингдек, ногиронликнинг I ва
II гуруҳига мансуб шахслар, агар болалари, жумладан, асраб олган болалари (вояга етмаган ва ногиронлар
бундан мустасно), турмуш ̲ртоғи ва ота-онаси (кексалар ёки ногиронлардан ташқари) ёки ҳомий,
васийлари ҳамда суд томонидан уларга ёрдам бериш ва ғамх̲рлик қилиш учун тайинланган шахслар
б̲лмаса, ижтимоий таъминот хизматларидан фойдаланиш ҳуқуқига эгадирлар.
74
Ижтимоий таъминот хизматлари ушбу мезон талабларига жавоб берадиган шахсларга, агар улар
маҳаллий хокимият органини томонидан якка-ёлғиз қариялар ва парваришга муҳтож якка-ёлғиз
ногиронлар р̲йхатига киритилган б̲лсагина, тақдим этилади. Хизматларни тақдим этиш туман
ҳокимининг қарори асосида амалга оширилади.
Тузилиши
Юқорида айтиб ̲тилган р̲йхатга асосида маҳаллий соғлиқни сақлаш муассасалари томонидан маҳалла
билан ҳамкорликда индивидуал вазиятни баҳолаш ва мослаштирилган ижтимоий таъминот хизматлари
дастурини тайёрлаш учун мобил гуруҳлар ташкил этилади. Дастур қуйидагиларни ̲з ичига олади: (i) яшаш
шароитларини баҳолаш; (ii) ёлғиз яшайдиган якка-ёлғиз қарияларни ҳам, ногиронларни ҳам расмий
р̲йхатга киритиш; (iii) мослаштирилган ижтимоий таъминот хизматлари дастурини ишлаб чиқиш ва
амалга ошириш; (iv) мослаштирилган ижтимоий таъминот хизматлари дастурини мониторинг қилиш ва
баҳолашни амалга ошириш, қайта к̲риб чиқиш ва якунлаш.
Ўз-̲зини парвариш қилиш қобилиятидан т̲лиқ маҳрум б̲лганлиги сабабли ҳаёти ва саломатлиги хавф
остида экани аниқлангандан с̲нг, кекса ёшдагилар ва ногиронларга ижтимоий таъминот ва ижтимоий
ёрдамни шошилинч равишда тақдим этиш бир кун ичида уйда парвариш қилиш ва соғломлаштириш
чоралари к̲ринишида амалга оширилади.
Нафақа олиш ҳуқуқи: катталар учун интернат шаклидаги парвариш
Аслида, қонунан уларни боқишга мажбур б̲лган қариндошлари б̲лмаган ёлғиз яшайдиган 55 ёшдан
ошган аёллар, 60 ёшдан ошган эркаклар ва 18 ёшга т̲лган ногиронлар интернат к̲ринишидаги парвариш
учун мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Аммо аризани ҳужжатлаштириш жараёни тиббий ҳужжатларни84 ,
ногиронлик белгиланишига асос б̲лувчи ҳужжатларни тақдим этишни ва мазкур шахснинг ҳақиқатан
ёлғиз яшаётганлигини тасдиқлаш учун ҳокимлигида р̲йхатдан ̲тказилишини талаб қилади. Руҳий/ақлий
заифлик Ηаниқ ёки сезиларли даражада намоён б̲лганΗ катталар учун интернат муассасасига
жойлаштириш т̲ғрисидаги ариза ота-оналардан бири, тутинган ота-она ёки қонуний васий томонидан
берилиши мумкин. Шунингдек, шаҳар
(туман) ҳокимлигининг тасдиқлаши ҳам талаб этилади.
Туберкулёзнинг фаол босқичи, тери ва/ёки сочларнинг юқумли касаллиги, ̲ткир юқумли касаллик,
хатарли
̲симта ва таносил касаллиги билан касалланганлар ёки хатарли касаллик жараёни
қайталанганлар стационар шаклдаги парваришга қабул қилинмайди.
Тақдим қилиш
Якка-ёлғиз қариялар ва ногиронларни стационар парваришлаш Соғлиқни сақлаш вазирлиги
тасарруфидаги икки турдаги интернат муассасаларида амалга оширилади ва ушбу муассасалар Ηсаховат"
ва ΗмурувватΗ деб аталади85. “Саховат” - бу интернат шаклидаги муассасалар б̲либ, улар якка-ёлғиз
қариялар ва қариндошлари ёки қонунан уларни парваришлашга мажбур б̲лган бошқа яқинлари б̲лмаган
18 ёш ва ундан катта I ва II гуруҳ ногиронларига м̲лжалланган. "МурувватΗ интернат шаклидаги
муассасалари - бу тиббий ва ижтимоий ёрдам муассасалари б̲либ, “аниқ ёки сезиларли даражада намоён
б̲лганΗ интеллектуал/руҳий ногиронлиги б̲лган I ва II гуруҳдаги ногиронларга м̲лжалланган.
84 Тиббий ҳужжатлар қуйидагилардан иборат б̲лади: тиббий карта ёки касаллик тарихи; қон ва сийдик таҳлили; Вассерман ва
Австралия антигени таъсирига (қон) таҳлили, бачадон б̲йни флюорографияси; диспансерлар хулосаси
85 Хизмат к̲рсатиш ишлари Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 03.07.2017даги «Мурувватͩ ва «Саховатͩ
интернат уйларида яшайдиган ногиронлар ва кексаларни ижтимоий қ̲ллаб-қувватлашни янада кучайтириш чора-тадбирлари
т̲ғрисида” 455-сонли қарори билан тартибга солинади.
75
Стационар парвариш муассасалари қуйидагиларни таъминлайди: (i) кундузги парвариш, ижтимоий
хизматлар, реабилитация ва тиббий-ижтимоий ёрдам; (ii) резидентларнинг қонуний ҳуқуқлари ва
манфаатларини ижтимоий-ҳуқуқий ҳимоя қилиш, уларнинг соғлигини ҳимоя қилиш; (iii) тиббий-санитария
ёрдами; (iv) йилига икки марта т̲лиқ тиббий к̲рикдан ̲тказиш; (в) зарур б̲лса, ихтисослаштирилган
шифохоналарда даволаш; (vi) протез-ортопедия буюмлари ва ногиронларга ёрдамчи воситалар; (vii)
маданий тадбирларни ташкиллаш.
Стационар парвариш муассасасига жойлаштирилган пенсионер ̲з пенсияси ва муассасада яшаш қиймати
̲ртасидаги фарқни олиш ҳуқуқига эга, аммо бунда пенсиянинг камида 10 фоизи (агар пенсионер уруш
ногирони б̲лса, камида 20 фоизи) унга берилади.
Молиялаштириш
Якка-ёлғиз қариялар ва ̲згаларнинг ёрдамига муҳтож б̲лган ногиронларнинг ижтимоий таъминоти ва
уларга к̲рсатиладиган ижтимоий ёрдам учун маблағлар Ўзбекистон Республикасининг давлат ва
маҳаллий бюджетларидан ажратилади.
Якка-ёлғиз қариялар ва ногиронларга Саховат ва Мурувват стационар муассасаларда к̲рсатилган давлат
ёрдамининг умумий харажатлари 2017 йилда 71 159,7 миллион с̲мни (тахминан 9,1 миллион АҚШ
доллари) ташкил этди.
Қамров
Ўзбекистонда 33 та стационар парвариш муассасалари мавжуд:
• “Мурувват” уйлари 26 та (катталар учун 20та ва болалар учун 6 та) 8705 ̲ринли, шундан 2018 йилда
8261 ̲рин банд б̲лган.
• “Саховат” уйлари 6 та ва 1 125 ̲ринли уруш ва меҳнат фахрийлари учун 1 та Республика интернат
муассасаси, 2018 йилда 749 та ̲рин банд б̲лган.
Институционал масъулият
Стационар парвариш муассасалари Соғлиқни сақлаш вазирлигининг тасарруфида б̲либ, ҳар икки турдаги
муассаса т̲лиқ давлат бюджети ва бюджетдан ташқари “Мурувват”, “Саховат” типидаги муассасаларни
қ̲ллаб-қувватлаш жамғармасининг маблағлари ҳисобидан молиялаштирилади. Қонун ҳужжатларида
бундай муассасалар жисмоний ва юридик шахсларнинг хайриялари, шунингдек, қонун томонидан
тақиқланмаган бошқа манбалар ҳисобидан молиялаштирилиши назарда тутилади.
Мониторинг
Стационар парвариш муассасалари мониторингини олиб бориш билан бир қатор идоралар шуғулланади,
шу жумладан: Соғлиқни сақлаш вазирлигининг Ахборот-таҳлил маркази, Назорат инспекцияси, ҳамда
ички аудит ва назоратлари; Молия вазирлигининг молиявий назорат бошқармаси; Ҳисоб палатаси (Ҳисоб
палатаси давлат харажатлари ва даромадлари мониторинги учун масъул б̲лган давлат органидир).
Мазкур идораларнинг барчаси зарур б̲лганда аудит ва молиявий текширув
̲тказиши мумкин.
Мониторинг функцияси молиявий оқимлар ва харажатларни назорат қилишга қаратилган.
76
4.6 Натура кўринишидаги нафақалар ва субсидиялар
4Ǥ6Ǥ1 Кам таъминланган оилалар фарзандларини бепул қишки кийим-бош билан
таъминлаш
Саралаш мезонлари
Кам таъминланган оила фарзандлари ушбу дастурда иштирок этиш ҳуқуқига эга. Дастурда иштирок этиш
т̲лалигича ариза тақдим этишга асосланган б̲либ, ҳар бир мактабда умумий ̲қувчилар сонининг 15
фоизига тенг б̲лган квота мавжуд. Оиланинг кам таъминланганлик мақоми маҳалла фуқаролар ёиғини
томонидан тасдиқланиши керак. Агар ариза берувчи маҳалладаги кам таъминланган оилалари р̲йхатига
киритилган б̲лса, ариза берувчидан МФЙ раисининг имзоси билан тасдиқланган маълумотнома тақдим
этиши с̲ралади.
Тузилиши
Кийимлар т̲пламига қишки пальто, қишки этик, бош кийими ва 1 жуфт қ̲лқоп киради. Молия
вазирлигининг 2018 йилги маълумотларига к̲ра, 1- 4-синф ̲қувчиларига бериладиган ёрдамнинг ̲ртача
қиймати 108 490 с̲мни ташкил этган; 5- 9-синф ̲қувчилари учун ̲ртача қиймат 115 200 с̲мни ташкил этган.
Дастурни амалга ошириш тартиби қуйидагича:
• Жойлардаги маҳалла маъмурияти кам таъминланганлик мақомини беришга масъул б̲либ, зарур
ҳолларда тасдиқловчи маълумотнома тақдим этади.
• Ота-оналар мактаб маъмуриятига ариза билан мурожаат этадилар,
̲з навбатида, мактаб
маъмурияти барча аризаларни умумлаштириб, р̲йхат тузади. Р̲йхат туман халқ таълими б̲лимига
тақдим этилади.
• Вилоят халқ таълими бошқармаси барча мактаблар кесимида р̲йхатни шакллантириб, Халқ таълими
вазирлигига тақдим этади.
• Халқ таълими вазирлиги барча вилоятлардан тақдим этилган р̲йхатларни давлат миқёсида
умумлаштириб, ̲зининг марказий таъминотчи “Таълимтаъминот” ДУКга юборади.
“Таълимтаъминот” ДУК кийим-бошларни харид қилиб, уни Халқ таълими вазирлигининг вилоят халқ
таълими бошқармаларига етказиб беради.
• Кийим-бошлар вилоят халқ таълими бошқармаларидан аввал туман б̲лимларига, у ердан
мактабларга етказиб берилади.
• Мактаб маъмурияти етказиб берилган кийим-бошни тегишли мактаб ̲қувчиларига тарқатиш учун
жавобгардир.
Қишки кийим-кечаклар, одатда, нафақа олувчиларга синфдошлари, ота-оналари ва мактаб маъмурияти
иштирокида тарқатилади. Норасмий маълумотларга к̲ра, ушбу амалиёт болани муҳтож килиб к̲рсатиш
орқали унга руҳий босим ̲тказади. Бутун синфдошлари ва мактаб маъмурияти олдида кийим-бошни
олишга т̲ғри келадиган вазиятдан қочиш учун болалар ота-оналаридан дастурга мурожаат
қилмасликларини с̲раши ҳолатлари б̲лган. Шунингдек, ота-оналар кийимларнинг сифати пастлигидан
шикоят қилган хабарлар ҳам бор.
Қамров
Ҳозирги вақтда бепул қишки кийим-кечак билан таъминлаш дастури 1-синфдан 9-синфгача б̲лган
̲қувчиларни қамраб олади, аммо, қамровни 10 ва 11-синфларни ҳам ̲з ичига оладиган қилиб
кенгайтириш режалаштирилмоқда. Молия вазирлиги маълумотларига к̲ра, 2018 йилда нафақа олувчилар
сони 322 минг нафарни, дастур б̲йича умумий харажатлар эса 33.6 миллиард с̲м (тахминан $ 4
миллион)ни ташкил этган, бу 2015 йилдаги 490 500 кишилик қамровдан анча кам.
77
4.6.2 Якка-ёлғиз қарияларга натура шаклидаги ёрдам
Нафақа олиш ҳуқуқи
Натура шаклидаги ёрдам (яъни озиқ-овқат ва гигиена воситалари) туман (шаҳар) ҳокимининг қарорига
асосан, якка-ёлғиз қариялар ва парваришга муҳтож якка-ёлғиз ногирон қарияларнинг расмий р̲йхатга
киритилган барча шахсларга тақдим этилади.
Тузилиши
Натура шаклидаги ёрдамлар маҳаллий тиббиёт муассасалари (поликлиникалар) ва маҳалла билан
биргаликда тайёрланадиган ва мониторинг қилинадиган индивидуал ижтимоий таъминот дастури
асосида тақдим этилади. Якка-ёлғиз қариялар ногиронлар учунижтимоий таъминот дастури
қуйидагиларни бепул тақдим этади:
• асосий озиқ-овқат маҳсулотлари ва гигиена воситалари (бадал асосида эмас)86;
• туман соғлиқни сақлаш б̲лими ходимларининг уйга мунтазам ташриф буюриши (одатда, ҳафтасига бир
марта);
• рецепт б̲йича бепул дори-дармонлар.
4Ǥ6Ǥ3Ǥ Кам таъминланган оилалар фарзандларини давлат мактабгача таълим
муассасаларига тўлиқ субсидия асосида жойлаштириш
Давлат мактабгача таълим муассасасига т̲лиқ субсидия асосида жойлаштириш ҳуқуқи маҳалла
томонидан тақдим этиладиган кам таъминланганлик т̲ғрисидаги тасдиқловчи маълумотнома асосида
белгиланади. Кам таъминланганлик т̲ғрисидаги қарор оила х̲жалигининг ойлик даромади ҳар бир жон
бошига т̲ғри келадиган миқдор энг кам ойлик иш ҳақининг 1,5 бараваридан кам б̲лишига, шунингдек,
маҳалла комиссиясининг хонадонга ташрифи натижаларга асосланади
(тартиб
4.3.1 б̲лимида
келтирилган).
Мактабгача таълим муассасалари ушбу дастур доирасида муассасага қатнайдиган болалар учун умумий
қувватининг 15 фоизигача захирага эга. Ота-оналар мактабгача тарбия муассасасига қабул қилиш
т̲ғрисидаги аризани кам таъминланганликни тасдиқловчи маълумотнома билан бирга топширишлари
керак, улар кейинчалик болалар боғчаси маъмурияти ва ота-оналар қ̲митаси томонидан к̲риб чиқилади.
Агар бир ёки ҳар икки ота-она ногиронликнинг 1- ёки 2-гуруҳига мансуб б̲лса, уларнинг аризаси устувор
аҳамият касб этади. Бошқа тенглик шароитларида жон бошига даромади энг паст б̲лган оила
х̲жаликларининг аризаларига устуворлик берилади.
Бепул жойлаштирилган болалар р̲йхати мактабгача таълим муассасаси директори (раҳбари) томонидан
ҳар ̲қув йилининг 25 сентябрига қадар к̲риб чиқилади. Ушбу санадан кечикиб мурожаат қилганлар кутиш
р̲йхатига киритилади. Агар дастурда иштирок этаётган бола боғчадан чиқиб кетса, б̲ш ̲рин кутиш
р̲йхатидаги болага тақдим этилиши мумкин.
86 Бепул тақдим этиладиган асосий озиқ-овқат маҳсулотлари ва гигиена воситалари таркиби қуйидагилардан иборат: ун (олий
нав) - 1 киши учун бир ойда 3 кг; гуруч - 1 киши учун бир ойда 1 кг; гречка ёрмаси - 1 киши учун бир ойда 0,5 кг макарон
маҳсулотлари - 1 киши учун бир ойда 0,5 кг; мол г̲шти (лаҳм) - 1 киши учун бир ойда 1 кг; товуқ г̲шти - 1 киши учун бир ойда
1 кг; сариёғ - 1 киши учун бир ойда 0,2 кг; тухум - 1 киши учун бир ойда 15 дона; шакар - 1 киши учун бир ойда 1 кг; кунгабоқар
мойи - 1 киши учун бир ойда 1 литр; к̲к ёки қора чой - 1 киши учун бир ойда 0,2 кг; атир совун - 1 киши учун бир ойда 0,1 кг;
х̲жалик совуни (65%) - 1 киши учун бир ойда 0,2 кг; кир ювиш кукуни - 1 киши учун бир ойда 0,15 кг; катталарга м̲лжалланган
гигиеник тагликлар - 1 киши учун бир ойда 8 дона.
78
4.6.4. Ижтимоий ёрдамга муҳтож оилалар фарзандлари учун хусусий мактабгача таълим
муассасаларида субсидияланган жойларни тақдим этиш
Ижтимоий ёрдамга муҳтож оилаларга кам таъминланган оилалар, аъзолари орасида ногиронлар мавжуд
оилалар, боқувчисини й̲қотган оилалар ва ота-оналари давлат тақсимоти/квотаси б̲йича ҳудудларда
ижтимоий секторда ишлайдиган оилалар киради. Давлат ва хусусий шериклик турига қараб, болалар
боғчасида жойлар умумий сонининг 15 фоизи субсидияланган жой учун ажратилади. Ота-оналар ̲з
аризаларини, тасдиқловчи ҳужжатлар билан бирга, туман мактабгача таълим б̲лимига топширишлари
шарт; у ерда аризалар уч кун ичида к̲риб чиқилади. Агар ариза маъқулланса, б̲лим болани р̲йхатга
киритиш учун с̲ровнома тақдим этади. Ушбу с̲ровнома кейинчалик ота-она томонидан болалар боғчаси
маъмуриятига топширилади.
Хусусий болалар боғчасида болалар сони ёки ойлик т̲ловлар б̲йича чекловлар б̲лмаслиги сабабли,
субсидия давлат боғчасининг ставкаси б̲йича ойлик т̲ловни қисман қоплайди. Бунда ота-оналар
т̲ловнинг қолган қисмини қоплашлари шарт.
4Ǥ7 Асосий дори воситаларидан фойдаланиш имконияти
Соғлиқни сақлаш тизимини такомиллаштириш ва тиббий хизматлардан фойдаланиш имкониятини
кенгайтириш Ўзбекистон ҳукуматининг 2021 йилгача б̲лган устувор й̲налишларидан биридир. Шунга
мувофиқ, аҳолининг 13 ижтимоий ҳимояга муҳтож гуруҳига маҳаллий поликлиникалар ва дорихоналарда,
шунингдек, ижтимоий дорихоналарда дори-дармонлардан бепул фойдаланиш имкониятини таъминлаш
дастури ишлаб чиқилган.
Амбулатория муолажасидаги беморларнинг бепул дори-дармон олиш ҳуқуқи Вазирлар Маҳкамаси
тасарруфидаги тоифалар р̲йхати билан белгиланади. Ушбу р̲йхатга онкологик касалликлар, сил
касаллиги, мохов, қандли диабет, руҳий касалликлар, ОИВ инфекцияси ва юрак-қон томир касалликлари
(яъни, протез юрак клапанлари ва органлар трансплантацияси б̲йича жарроҳлик амалиёти) б̲лган
беморлар киритилган. Шунингдек, парваришга муҳтож якка-ёлғиз қариялар; Иккинчи Жаҳон уруши
қатнашчилари ва уларнинг қарамоғидаги шахслар; Чернобиль фожиаси натижасида ногирон б̲лган
шахслар; халқаро операцияларда қатнашган ҳарбий хизматчилар; шунингдек, ядро иншоотларида хизмат
қилган пенсионерлар мазкур имкониятдан фойдаланиш ҳуқуқига эгалар.
Қамров
2017 йилда ушбу дастурдан фойдаланган одамлар сони 256 300 нафарни, харажатлар 7 349,3 млн.с̲м
(таҳминан 0,94 млн. АҚШ доллари)ни ташкил этди.
Тақдим этилиши
Соғлиқни сақлаш вазирлиги қошидаги бирламчи тиббий-поликлиникалар ушбу дастурни амалга
оширишга масъулдирлар. Аҳолининг тиббий хизматдан фойдаланиш имконияти ва сифатини ошириш
мақсадида мавжуд тиббиёт муассасалари тармоғида қуйидагилар ташкил этилди:
819 та қишлоқ врачлик пунктлари фаолиятини қ̲ллаб-қувватлаш учун 161 та туман ва 28 та шаҳар
тиббиёт бирлашмалари;
793 та қишлоқ ва
178 та шаҳар оилавий поликлиникалари ва марказий к̲п тармоқли
поликлиникалари, шунингдек, марказий туман
(шаҳар) шифохоналари ва бошқа тиббиёт
муассасалари;
• катталар учун 13 та ва болалар учун 13 та ҳудудий к̲п тармоқли тиббиёт марказлари;
441 та тез тиббий ёрдам станцияси.
79
Дастур 2017 йилда умумий давлат бюджетидан 7349,3 млн. с̲м (тахминан 0,94 млн. АҚШ доллари)
миқдорида молиялаштирилди.
Мониторинг ва бошқариш
Соғлиқни сақлаш вазирлигининг Ахборот ва таҳлил маркази ушбу дасиурнинг амалга оширилишини
мониторингини олиб боради. Умумий мониторинг ва молиявий аудитни Вазирликнинг Назорат
инспекцияси, унинг ички аудит ва молиявий назорат хизматлари, Молия вазирлигининг Давлат молиявий
назорати департаменти ва Ҳисоб палатаси амалга оширадилар.
Асосий маълумотлар
Ушбу б̲лим бадал т̲ловларига асосланган суғурта тизимидаги б̲шлиқлар, қамров ва мувофиқлик нуқтаи
назаридан кенгайиб бораётгани, шунингдек, тадбиркорлик дастурларига жалб қилиш ҳамда болалар ва
кекса ёшдаги, шунингдек, ногиронлиги бор оила аъзоларини парваришлаш орқали камбағалликдан
чиқиш й̲лларини топиш учун жавобгарликни индивидуал равишда ошириш кераклигини к̲рсатмоқда.
Шунингдек, у турли гуруҳларнинг ҳаёти давомида эҳтиёжларини қондиришда бадал т̲ловларига
асосланган ва бадал т̲ловлар га асосланмаган дастурлар ̲ртасидаги узилишларга ишора қилади.
АМБДларга сармоя киритиш к̲пайган б̲лса-да, уларнинг фойдаланувчилар учун таъсири ва натижалари
ҳали баҳоланмаган.
Ушбу б̲лимда, шунингдек, солиқ билан таъминланадиган бадал т̲ловлари асосланмаган ижтимоий
ёрдам дастурлари етарлича молиялаштирилмаётганлиги, жисмоний шахслар ва даромадлари кам б̲лган
оилалар миқдори чекланган экани к̲рсатилган. Мураккаб саралаш мезонлари ҳар доим ҳам мурожаат
этувчиларга фойда келтирмайди ва шикоят қилиш механизмлари шикоятларни к̲риб чиқмайди. Муҳими,
имтиёзлар миқдори ёки уларни олиш муддати камбағалликдан чиқиш учун етарли эмас.
С̲нгги пайтларда бадал т̲ловларига асосланган (шахсий даромад солиғи б̲йича молиялаштириладиган
кексалик суғуртаси; иш берувчининг жавобгарлиги сифатида оналик, касаллик ва ишлаб чиқаришда
шикастланиш) ва бадал т̲ловларига асосланмаган баъзи дастурларни молиялаштириш ва мувофиқлик
мезонларини қайта тузиб чиқишга уринишлар б̲лди. Ушбу ̲згартиришлар бир-биридан ажратилган
шаклда жорий этилди ва натижада ҳар бир дастурнинг мақсадлари мавҳумлиги билан янада
парчаланишга олиб келди. Муҳими, дастурлар орасидаги алоқалар ̲чирилди. Қайта тузишга бундай
уринишлар натижаларини қуйидагича умумлаштириш мумкин:
• Суғурталанган хатарлар юзага келганда даромадларнинг к̲пайишини таъминлайдиган мажбурий
бадаллар схемаларини чеклаш;
• МБД, таълим ва соғлиқни сақлаш хизматларидан фойдаланишни қ̲ллаб-қувватловчи
хизматлардан ажратилган бадаллар ҳисобидан молиялаштирилмайдиган дастурлар муносиб иш
̲ринларидан фойдаланиш имкониятларини т̲лиқ қ̲ллаб-қувватлай олмайди;
• "Й̲қотилган ̲ртаΗ аҳолининг сони ортиши: қишлоқ х̲жалигидаги ишчилар, ̲зига ишловчилар,
мустақил иш билан банд б̲лганлар ёки норасмий иқтисодиётда ишлайдиганлар ва уларнинг ҳисса
қ̲шиш қобилияти й̲қлиги ёки чекланганлиги туфайли ижтимоий суғурта дастурларидан
фойдаланиш ҳуқуқига эга б̲лмаган оилалари, масалан, оналик, касаллик, ишсизлик ҳолатларида.
Улар бир оз даромад олаётганлари сабабли, улар жуда қаттиқ воситалар асосида синовдан ̲тган
дастур мезонларига асосланиб, ҳисса қ̲шмайдиган дастурларга қатнаша олмайди;
• АМБДларнинг барқарорлиги ва иш билан таъминлашни қ̲ллаб-қувватлашнинг турли хил
дастурларининг барқарорлиги мавҳум, чунки уларнинг хисса қ̲шиш салоҳиятини баҳолашни ̲з
ичига олган таъсирни баҳолаш режалаштирилмаган.
80
Болалар, ногиронлар ва кекса ёшдаги кишиларнинг хизматларидан фойдаланиши чекланган ва парвариш
қилиш функцияларини бажариши мумкин б̲лган оила аъзолари эга б̲лмаган ҳолатларда институционал
ёрдам к̲рсатишга қаратилган. Институционал парвариш билан қамраб олиш талабга жавоб беради.
Шикоятларнинг мустақил механизмлари жуда оз б̲лганилиги сабабли, парваришлаш сифатини баҳолаш
қийин. С̲нгги пайтларда жинсга асосланган з̲равонликдан омон қолганларни қ̲ллаб-қувватлашга аниқ
уриниш мавжуд. Ушбу уринишлар, бошпаналар билан таъминлаш, психологик-ижтимоий қ̲ллаб-
қувватлаш ва иқтисодий имкониятлардан фойдаланишни боғлайдиган инновацион элементларни жорий
этаётганга ̲хшайди.
Муҳими шундаки, бу ерда келтирилган далиллар ҳаётий цикл давомида юзага келадиган хатарларни
бартараф этадиган ва ижтимоий ва иқтисодий ҳаётга қ̲шилишни қ̲ллаб-қувватлайдиган пул ёрдами ва
парваришлаш хизматларининг узлуксизлигини яратиш зарурлигини к̲рсатади. Нафақа дастурлари ва
хизматларининг бундай узлуксизлиги асосий ижтимоий хизматларга, хусусан соғлиқни сақлаш, таълим,
болаларни парвариш қилиш ва узоқ муддатли парвариш, шунингдек иқтисодий имкониятлардан
фойдаланиш учун иш билан таъминлаш хизматлари ва бошқа тадбирлардан фойдаланиш
имкониятларини кенгайтиришга қаратилган ижтимоий интеграция доирасига ̲тиш имкониятини яратиши
мумкин.
Ваниҳоят, тизимнинг ҳеч бир элементи т̲лиқ қамраб олинмаган, самарали қамров, етарлилик
мезонларига жавоб бермайди ва давлат идоралари, ижтимоий шериклар ва бошқа манфаатдор
томонларнинг т̲лиқ иштироки нуқтаи назаридан тизимни биргаликда бошқариш ва мониторинг қилиш
имкониятига эга эмас.
81
5. ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯ ТИЗИМИ
САМАРАДОРЛИГИНИ БАҲОЛАШ
5Ǥ1 Кириш ва умумий маълумот
Юқорида таъкидлаб ̲тилганидек, миллий ИҲ тизимининг асосий вазифалари Ўзбекистон Конституцияси,
шунингдек унинг миллий қонунчилиги, қарор ва фармонларида белгиланган. С̲нгги йигирма йил ичида
олиб борилган кенг к̲ламли сиёсатдан к̲зланган мақсад умумий солиққа тортиш ва ижтимоий суғурта
бадаллари ҳисобига молиялаштирилувчи ҳаётий цикл тизимини қ̲ллаб қувватлашдан иборат б̲лди.
Мамлакатда давом этаётган демографик ̲згаришлар ва норасмий бандликнинг юқори даражаси
шароитида ҳукумат қуйидаги соҳаларда ислоҳотлар ̲тказишни бошлади:
• Ёшга доир пенсия тизими;
• МБДлар, шу жумладан, меҳнат бозори институтларини мустаҳкамлаш; МБД тузилишини таклиф
этилаётган чоралар ва уларни молиялаштириш нуқтаи назаридан такомиллаштириш; ёшлар ва
аёллар бандлигини, шунингдек, хусусий тадбиркорликни рағбатлантириш дастурларини яратиш;
• ижтимоий (тиббий) суғурта дастурларининг айрим турларига б̲лган эҳтиёжни ҳисобга олган
ҳолда, соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилиш.
Бундан ташқари, болалар камбағаллигига урғу берган ҳолда, умумий асосда камбағалликни камайтириш
дастурларини ишлаб чиқиш ва мувофиқлиги б̲йича муҳокамалар бошланди. Ушбу бобда Ўзбекистоннинг
ИҲ тизимининг самарадорлиги тегишли халқаро стандартлар нуқтаи назаридан баҳоланади. Ушбу таҳлил
CODI баҳолаш инструменти матрицаси ва ташхис қ̲йиш етакчи диагностика матрицаси асосида
иштирокчилар томонидан тизимни баҳолаш натижаларини ̲з ичига олади (CODI баҳолаш инструменти
матрицаси ёрдамида Ўзбекистоннинг ИҲ тизимини баҳолаш 5-иловада келтирилган).
Халқаро Меҳнат Ташкилотининг
1952 йилги
(102-сон) Ижтимоий ҳимоя
(Минимал стандартлар)
Конвенцияси билан тасдиқланган халқаро ижтимоий таъминот стандартлари миллий ИҲ тизимларини
баҳолашда фойдали к̲рсаткич б̲либ хизмат қилиши мумкин, чунки улар миллий ижтимоий ҳимояни
яратиш, қ̲ллаш ва изчил кенгайтиришга оид асосий тамойиллар ва мезонларни белгилаб беради. Халқаро
стандартларга асосланган ижтимоий суғурта дастурларининг афзаллиги шундаки, хатарларни; малака
мезонлари; минимал қамров ва нафақалар миқдорининг минимал даражаси; нафақа олишнинг минимал
муддатлари кабиларни аниқ белгилаб беради ва буларнинг барчаси миллий қонунчиликда акс
эттирилиши лозим. Энг муҳими, бундай стандартлар иқтисодий таназзул даврида фуқароларнинг
ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун аниқ асосни таклиф қилади.
Конвенцияда айтилишича, ижтимоий таъминотнинг минимал стандартлари тиббий ёрдам, соғлиги
ҳолатига к̲ра вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик нафақаси, ишсизлик нафақалари, ёшга доир пенсия, ишлаб
чиқаришдаги шикастланишлар б̲йича нафақа, оилавий нафақа, ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси,
ногиронлик нафақаси ва боқувчисини й̲қотганлик нафақасини олиш имкониятини таъминлаши керак (6-
киритма). Ушбу ҳисоботнинг олдинги бобларида Ўзбекистондаги ижтимоий таъминот тизими кексалик,
ишсизлик, ногиронлик билан боғлиқ меҳнатга лаёқатсизлик ва боқувчисини й̲қотганлик ҳолатларида
суғурта нафақалари билан таъминланиши к̲рсатиб ̲тилди. Бадал т̲ламаган ёки бадал т̲лашнинг етарли
даврига эга б̲лмаган, аммо саралашнинг қ̲шимча мезонларига жавоб берадиганлар қуйидагилардан
фойдаланиш ҳуқуқига эга:
(i) бу ерда иш берувчининг жавобгарлиги сифатида таснифланган
ҳомиладорлик ва туғиш нафақалари ва ишлаб чиқаришдаги шикастланиш билан боғлиқ нафақа; (ii) ёшга
доир ижтимоий пенсия, кам таъминланган оилаларга бериладиган нафақа, иш билан боғлиқ б̲лмаган
82
ногиронлик ва боқувчисини й̲қотганлик нафақалари ва ишламайдиган оналар учун бадал т̲ловларига
асосланмаган, яъни давлат бюджети томонидан молиялаштириладиган ҳомиладорлик ва туғиш
нафақалари.
6-киритма͘ Ижтимоий ҳимоя (минимал стандартлар) т̲ғрисидаги конвенция, 1952 й͘ (№ 102)
Халқаро меҳнат ташкилотининг ижтимоий ҳимоя стандартлари - инсоннинг ижтимоий таъминотга б̲лган ҳуқуқини ҳимоя қилиш
учун миллий норматив моҳиятни белгилаш б̲йича халқаро миқёсда қабул қилинган меъёр ва тамойиллардир. Ижтимоий ҳимоя
(минимал стандартлар) т̲ғрисидаги 1952 йилги (102-сон) конвенция биринчи марта ижтимоий таъминот билан қамраб олиниши
керак б̲лган т̲ққизта ҳаёт хатарини жамлади: тиббий ёрдам, касаллик, ишсизлик, ёшга доир, ишлаб чиқаришдаги
шикастланиш, болаларни парваришлаш қиймати, оналик, ногиронлик ва омон қолиш. Конвенция кенг қамровли миллий
ижтимоий ҳимоя тизимларини яратиш, қ̲ллаш ва изчил кенгайтириб бориш тамойиллари ва мезонларининг асосий т̲пламини
тақдим этадиган асосий халқаро ҳавола вазифасини бажаради.
Шунга қарамай, тизимда бадал т̲ловларига асосланмаган к̲плаб дастурлар мавжуд б̲либ, уларни бир
қатор манфаатдор томонлар бошқаради. Ушбу дастурлар етарли даражада молиялаштирилмайди ва 2018
йилда молиялаштириш ҳажми ошганига қарамай, чекланган қамровга эаг. Ҳар икки элементнинг
бирортаси ҳам
(яъни бадал т̲ловларига асосланган/асосланмаган суғурта) т̲лақонли б̲либ
ҳисобланмайди ва самарали қамров, мувофиқлик ҳамда иштирок этишга (давлат муассасалари, ижтимоий
шериклар ва бошқа манфаатдор томонларнинг т̲лиқ иштироки назарда тутилмоқда) асосланган
бошқарув тизимининг мавжудлиги мезонларига жавоб бермайди.
Шуни таъкидлаш муҳимки, ҳозирги пайтда Ўзбекистон ҳукумати ижтимоий суғурта элементини
мустаҳкамлаш учун ижтимоий суғуртанинг халқаро мезонлари ва меъёрларини қай тарзда ёки қай
даражада қ̲лламоқчи эканлиги ёки бутун аҳолини молиялаштириш ва қамраб олишни таъминлаш учун
уни бадал т̲ловларига асосланмаган тизим билан боғлаши ёки боғламаслиги аниқ эмас. Бадал
т̲ловларига асосланмаган, солиқ билан молиялаштириладиган дастурлар кафолатланган даромаднинг
давлат миқёсида белгиланган минимал даражаларини таъминлаши зарурлиги халқаро миқёсда тан олган.
Бундай дастурлар ижтимоий ҳимоянинг миллий минимал даражасини ташкил этади, Ўзбекистон
шароитида эса уларнинг кенгайтирилиши талаб қилинади. Бадал т̲ловларига асосланмаган дастурларга
қараганда, хатарлардан суғурталанганлик ҳолатида (й̲қотилган) даромадлар ̲рнини қоплаш б̲йича
нисбатан юқори нафақаларни таъминловчи бадал т̲ловларига асосланган мажбурий дастурлар ҳам
̲зининг хилма-хиллиги, қамрови, етарлилиги ва, пировардида, ижтимоий таъминотнинг энг яхши халқаро
меёърларга мослиги нуқтаи назаридан кучайтирилиши талаб этилади.
Умуман олганда, с̲нгги ̲н йилликда ИҲ учун жавобгарликни давлатдан иш берувчига (масалан,
ҳомиладорлик ва туғиш, касаллик), оилага (масалан, кексаларни парвариш қилиш ва молиявий қ̲ллаб-
қувватлаш), шунингдек, алоҳида шахсларга
(масалан, ишсизлик нафақаларининг қисқартирилиши,
барқарорлиги ва иштирокчиларнинг бадал т̲лай олиш қобилияти борасида аниқлик б̲лмагани ҳолда,
̲зини ̲зи банд қилиш ва шунга ̲хшаш дастурларга эътибор) ̲тказиш кузатилди.
Мазкур тадқиқотда бадал т̲ловчилар сонининг қисқарганлигига қарамай, ёшга доир пенсиялар,
харажатлар ва тушумлар нуқтаи назаридан, ИҲ тизимида аввалгидай устунлик қилаётганини к̲рсатди.
Қисман, бадал т̲ловларига асосланган ёшга доир пенсия билан қамраб олинган қариялар улушининг
қисқариши, шунингдек, ижтимоий пенсиялар қамрови ва уларга ажратилаётган маблағларнинг
чекланганлиги оқибатида пенсия таъминоти билан қамраб олишдаги б̲шлиқлар кенгайиб бораётганини
к̲рсатувчи далиллар мавжуд (кекса ёшли аҳолининг 80 фоиздан к̲проғи пенсия олади). Бу эса ҳукуматни
босқичма-босқич умуммиқёсли қамровга эришишга ва аҳолининг барча ёш гуруҳлари учун
даромадларнинг базавий даражасини кафолатлашга даъват этувчи ХМТнинг Минимал ижтимоий ҳимоя
тавсияларига зиддир. Кексаларни парваришлаётган оила учун камбағаллик хатарининг кучайиши
83
қанчалик салбий ҳолат б̲лса, кексаларга таъсир к̲рсатиш (яъни мустақиллик ва қадр-қимматнинг
й̲қотилиши) ҳам шунчалик салбий ҳолат б̲либ ҳисобланади.
Кам таъминланган оилаларга бериладиган имтиёзларнинг тузилиши ва уларни тақдим этиш борасида:
нафақа олиш ҳуқуқини белгилашда маҳаллаларнинг устунлиги ̲з ҳудидини яхши билиши ва оила
х̲жаликларидаги ̲згарувчан шароитларига тезкор (яъни, бюрократик б̲лмаган) эътибор к̲рсатиши билан
изоҳланади. Бироқ ҳозирги вақтда тизимда нафақа олиш ҳуқуқини аниқлашнинг расмий ва норасмий
механизмларини бирлаштиришунсурлари мавжуд. Гарчи оиланинг жон бошига ҳисобланган даромадига
асосланган расмий мезон мавжуд б̲лса-да, очиқ-ойдин қайд этилмаган ва маҳалла томонидан субъектив
равишда аниқланиши мумкин б̲лган бошқа асосларга к̲ра, оиланинг нафақа олиши учун рад жавоби
берилиши мумкин. Тизимга қ̲йилган норматив талаблар ҳамда ҳамда унга ажратилаётган инсон ва
молиявий маблағларнинг етишмаслиги унинг тез ва мослашувчан муносабат билдириш қобилиятини
кескин чеклайди. Масалан, нафақаларни тақдим этиш учун бош асос б̲либ ҳисобланувчи оиланинг жон
бошига даромадини ҳисоблашдаги расмий мезонлар бироз чекланган ва баъзи жиҳатдан номувофиқ
ва/ёки ноаниқдир. Бундан ташқари, ҳар бир маҳаллага кам таъминланганлик нафақаси учун
ажратиладиган маблағларнинг белгиланган юқори чегараси мавжуд эҳтиёжлар ва амалиёт таъсирини
баҳолашга асосланмаган б̲лиши мумкин. Бунинг устига, қамров ҳам етарли эмас, бу маҳаллаларнинг
барча кам таъминланган оилаларни қамраб олишга етарли имконияти й̲қлигидан далолат беради.
Яқинда ̲тказилган тадқиқотлар ва норасмий маълумотларга к̲ра, нафақалар турли оилаларга навбат
билан тайинланиши кераклиги аниқланди.
Ишсизлик нафақалари қамрови ҳайратланарли даражада паст (р̲йхатга олинган ишсизларнинг тахминан
1 фоизи) ва яқинда қамров ошганига қарамай, меҳнатга лаёқатли ёшдаги одамлар учун фаол МБДларни
молиялаштиришда катта б̲шлиқлар мавжуд. Бу, 2-бобда баён этилганидек, Ўзбекистон олдида турган
меҳнат бозори ва бандлик соҳасидаги жиддий муаммоларга, шунингдек, мавжуд сиёсатдаги янги иш
̲ринларини яратиш билан боғлиқ устуворликларга ҳам зид келади. Бундан ташқари, яқинда ̲қув
марказларига киритилган сармоялар ташқи (донорлик) манбалар томонидан молиялаштирилмоқда, бу
эса барқарор молиялаштириш масаласида саволларни келтириб чиқаради. Аҳоли бандлигига
к̲маклашиш марказлари МБДларга юқори эътибор қаратиш учун етарли маблағларга эга эмасга ̲хшайди,
бу эса ушбу дастурларнинг жорий этилиши ва таъсирига хавф солади. МБДларга сармоя киритиш
жамиятдаги ижобий силжиш б̲лса-да, бошқа томондан, қандай қилиб б̲лмасин, иш ̲ринлари яратиш
кераклигига таяниб қолмаслик керак. Шартномалар тури ва улар тақдим этаётган иш ̲ринларининг
сифатини; уларнинг доимийлиги, шунингдек, уларнинг ишчилар ҳуқуқига таъсири; ишчиларнинг бадал
т̲лаш қобилияти ва гендер тенглик масалаларини қайта к̲риб чиқиш зарурати мавжуд.
Гендер тенглигига келсак, ҳозирда ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси иш берувчининг маблағлари
ҳисобидан т̲ланади, яъни иш берувчининг жавобгарлиги остида. Бу расмий секторда репродуктив ёшдаги
аёлларни иш билан таъминлаш учун т̲сқинлик қилувчи потенциал омил мавжудлигини англатади, бу
ҳолат ушбу аёлларни иш жойларида жиддий рақобат юзага келганда ноқулай аҳволга солади.
Айниқса, болали оилалар учун ижтимоий хизматларининг сони ва тури чекланганлигича қолмоқда,
тақдим этилаётган имтиёзлар ва парваришлаш хизматлари ̲ртасидаги узилиш камбағаллик ва ижтимоий
яккаланиб қолишнинг к̲п ̲лчовли омиллари ҳал қилинмаётганини билдиради. Интернат муассасада
парваришлаш тури ота-она қарамоғисиз қолган ва ногирон болалар учун энг кенг тарқалган парваришлаш
тури ҳисобланади, бундай муассасаларга, к̲п ҳолларда, битта ёки ҳар икки ота-онаси ҳаёт б̲лишига
қарамай, аксарият болаларнинг иқтисодий омиллар туфайли жойлаштирилишига гувоҳ б̲лиш мумкин.
Қийин аҳволда қолган болалар ва оилаларнинг ижтимоий эҳтиёжларини қондиришга й̲налтирилган
қисқа ёки узоқ муддатли консультациялар, шунингдек, психологик ҳамда амалий ёрдам к̲рсатиш учун
84
болаларни парвариш қилишнинг изчил тизими мавжуд эмас. Ижтимоий таъминот хизматларини тақдим
этишнинг энг яхши халқаро амалиёти иккита муҳим тамойилга амал қилади: хизматлар, энг аввало, хизмат
к̲рсатувчининг қулайлигини эмас, балки фойдаланувчининг эҳтиёжларини қондиришни эътиборга олган
ҳолда ишлаб чиқилиши керак ва хизматлар одамларга, иложи борича, мустақил равишда ёки оилалар ва
жамоалар ичида яшашга имкон берадиган тарзда тақдим этилиши керак. Одамларга маҳаллий даражада
жамоат хизматларидан к̲проқ фойдаланиш имконини тақдим этиш янада мақсадга мувофиқ, деб
ҳисобланади - бу муҳтож оилаларга, к̲п ҳолларда, ̲з уйларида к̲рсатиладиган ва ҳар қандай муаммони
дастлабки босқичда самарали равишда ҳал этадиган хизматлар б̲лиши лозим. Ушбу хизматлар,
шунингдек, ижтимоий яккаланиб қолиш ва бегонлашишни даражасини камайтиришда ва янги муносиб
иш ̲ринларини яратишга к̲маклашишда самарали ҳисобланади87 . Ижтимоий хизматлар сиёсати ва
молиялаштириш жараёнларини асослашда муассаса қарамоғидаги бола билан оилавий муҳитда
парваришланаётган бола учун талаб этиладиган харажатларни ̲заро таққослаш ҳам фойдали б̲лиши
мумкин
3-бобда айтиб
̲тилганидек, дастурларга ва уларни молиялаштиришга ажратилаётган маблағлар
миқдорига тузатиш киритиш мақсадида уларнинг таъсирини баҳолаш жараёни хусусидаги аниқ
маълумотлардан асос сифатида фойдаланиш учун далиллар етарли эмас. Амалдаги маълумотлар фақат
назорат қилиш учун м̲лжалланган к̲ринади (масалан, маблағлардан т̲ғри фойдаланилиши, саралаш
мезонларини расман бажарилишини назорат қилиш ). Умуман олганда, сиёсатни ишлаб чиқишда
иштирокка асосланган ёндашувлар муҳити чеклангандек тасаввур ҳосил қилади, бу аҳолининг асосий
муаммолари ва эҳтиёжлари т̲ғрисидаги ахборот оқими кам эканини англатади.
Ваниҳоят, жавобгарлик нуқтаи назаридан, бир қанча саволлар туғилади. Ҳар бир нафақа ва пенсия
юзасидан шикоят тақдим этишнинг махсус механизмлари мавжуд эмас, шикоят тақдим этишнинг умумий
тартиби мавжуд, холос. 2014 йил 3 декабрда қабул қилинган ΗЖисмоний ва юридик шахсларнинг
мурожаатлари т̲ғрисидаΗги Қонунда давлат органига мурожаат қилиш, давлат органлари томонидан уни
к̲риб чиқиш ва жавоб тақдим этиш тартиби белгиланган. Мазкур Қонунга мувофиқ, фуқаролар талаблар,
таклифлар ёки шикоятлар к̲ринишидаги мурожаатларини ёзма равишда ёки электрон почта орқали
̲зларининг т̲лиқ исмлари ва манзиллари, мурожаатнинг мазмунини к̲рсатган ҳолда юбориш ҳуқуқига
эгадирлар. Мурожаатлар, уларда к̲тарилган масалага қараб, тегишли идорага ёки судга юборилиши керак.
Мурожаат тақдим этилган кундан кейинги 15 иш куни ичида жавоб тақдим этилиши керак, аммо қ̲шимча
маълумот/ҳаракатлар талаб этилганда бу муддат икки ойгача узайтирилиши мумкин. 2016 йил октябрь
ойидан бошлаб фуқароларнинг шикоятлари, к̲п ҳолларда,Ўзбекистон Республикаси
Президентининграсмий веб-сайти орқали электрон к̲ринишда ёхуд ҳудудий идоралар орқали қабул
қилинмоқда. Бироқ интернат муассасаларига жойлаштирилган шахслар Ўзбекистон Республикаси
Президентининг расмий веб-сайти орқали шикоят й̲лламоқчи б̲лсалар, уларга электрон алоқа
воситаларидан фойдаланиш имконияти тақдим этилмайди, деган хавотирлар мавжуд.
5.2 Болаларнинг ижтимоий ҳимояси: қамров ва ҳимоянинг минимал даражаси
Ўзбекистонда болаларни ижтимоий ҳимоя қилиш тизими: болали кам таъминланган оилалар учун
ижтимоий пуллик ёрдам; ногирон болалар ва ота-она қарамоғи етарли б̲лмаган ёки ота-она қарамоғидан
маҳрум б̲лган болаларни парвариш қилиш хизматлари; яқинда жорий этилган қонун билан номувофиқ
алоқага кирган болаларни ҳимоя қилиш хизматларидан иборат. Бундан ташқари, бепул дарсликлар, қтшки
кийим-бош ва мактабгача таълим муассасаларига қатнаш учун субсидиялар сингари нисбатан кичик
87 Туркия давлатида ̲тказилган тадқиқот натижалари мисолида, ижтимоий таъминот соҳасидаги иш ̲ринларига киритиладиган
сармояларни ошириш расмий секторда қурилиш ёки инфратузилма лойиҳаларига сармоя киритишдан к̲ра 2,5 баравар ошиқ
иш ̲рни яратилишига олиб келиши мумкин (Ilkkaracan, Kim, and Kaya, 2015; and UNDP, 2017b).
85
к̲ламли натура шаклидаги ёрдам шакллари мавжуд, Болалар учун асосий ИҲ дастурлари 22-расмда
умумлаштирилган.
22-расм͘ Ўзбекистонда болаларга м̲лжалланган дастурлар
Болаларга м̲лжалланган дастурлар
Ўтказмалар:
Ногирон
Ота-она
Моддий ёрдам:
Бола парвариши
болаларга уй
қарамоғисиз ва
Бепул мактаб
учун нафақа
шароитида
ногирон болалар
дарсликлари
парваришлаш
учун интернат
Қишки кийимлар
14 ёшгача б̲лган
хизматлари
к̲ринишидаги
болалар учун нафақа
Болалар боғчаларига
Фостер парвариш
парвариш
субсидиялар
Ногиронлик нафақаси
Манба: ушбу ҳисоботнинг 1-жадвали.
Тизимнинг инклюзивлиги
Семинар иштирокчилари болали кам таъминланган оилаларнинг ижтимоий нафақа олиш ҳуқуқининг
расмий мезонлари, гендер нуқтаи назардан, аёлларга к̲проқ устуворлик беради, деган хулосага келдилар.
Хусусан, болани парвариш қилиш нафақасини олиш учун мурожаат қилиш ҳуқуқига фақат ишламайдиган
оналар (ёки уларнинг ̲рнини босувчи шахслар) эгалар, ваҳоланки, 14 ёшгача б̲лган болалар учун нафақа
олиш мезонлари расмий равишда гендер нуқтаи назаридан бетарафдир. Бироқ ушбу дастурлар
биргаликда бошқарилиши ҳисобга олинса, улар бир-бири билан ̲заро боғлиқ, деб қабул қилинади.
Натижада, ҳар икки дастур фойдаланувчиларининг аксарияти аёллардир. Бундан ташқари, кам
таъминланган оилалар нафақасини олиш учун мурожаат қилиш эркакларга т̲ғри келмаслиги т̲ғрисидаги
кенг тарқалган маданий меъёр нафақа олувчилар орасида бутунлай эркаклар б̲лмаслигига замин яратади.
Ариза тақдим этиш учун расман ҳеч қандай чекловлар мавжуд эмас. Шунга қарамай, к̲плаб маҳалла
вакиллари бюджетдан ажратилган маблағларга боғлиқ тарзда нафақа олувчилар сонига муайян квоталар
белгиланишини маълум қилган. Оқибатда, маҳалла вакиллари нафақа олувчилар миқдори квотадан ошиб
кетганда, ариза қабул қилишни рад этиб, миқдорни меъёрлаштиришга ҳаракат қиладлар. Норасмий
кутиш варақалари ва навбатлар шакллантирилади. Натижада, к̲плаб ёрдам олиш ҳуқуқига эга оилалар
дастурдан четлатилади. 4-бобда айтилганидек, кам таъминланган оилаларга м̲лжалланган болалар
парвариши учун ва болалар учун нафақа т̲ловларининг қамрови жуда паст. 2006 йилдан 2017 йилгача
б̲лган даврда ҳар икки турдаги нафақа қамрови сезиларли даражада камайди (мос равишда 60 ва 70
фоизга) ва 2018 йилда болалар нафақасини олувчилар сонининг к̲пайишига қарамай, қамров пастлигича
қолмоқда. Қамров мамлакат ҳудудлари миқёсида ҳам фарқ қилади, аммо бу камбағаллик даражасининг
ҳудудий к̲рсаткичларига ҳам умуман мос келади. Бироқ Ўзбекистон ҳукумати ушбу нафақалар ни
молиялаштириш ҳажмини оширишга ваъда бермоқда, бу кам таъминланган оилалар қамровининг
ошишига олиб келиши керак.
Кам таъминланган оилалар фарзандларига бериладиган нафақа олиш мезонларига мослик даражасини
баҳолаш жараёнлари юқорида баён этилди. Бироқ аризачилар турмуш даражасини баҳолашда
маҳаллалар қ̲ллайдиган қоидалар етарлича мослашувчан б̲либ ҳисобланади. Қоидалардаги
86
мослашувчанлик, бир томондан, юзага келадиган эҳтиёж ва муҳтожликка тезкор муносабат билдириш
имконига эга б̲лиш мақсадида, маҳалла вакилларининг аризачи оиласидаги вазиятга оид ̲зларида
мавжуд билимлардан фойдаланишларига имкон яратадигандек к̲ринади; амалда эса молиявий
ресурсларнинг етишмаслиги ва яхши ривожланган ижтимоий хизматларнинг мавжуд эмаслиги мазкур
мослашувчанликнинг камдан-кам ҳоллардагина т̲ғри қ̲лланилишини англатади. Бндан ташқари, бундай
мосшувчанлик субъектив қарорлар қабул қилиш учун шароит яратади, бу маҳаллани фуқароларнинг
танқиди олдида заиф ҳолга тушириб қ̲яди. Бу ҳолат дастурга киритишда хатоларга олиб келиши мумкин
б̲лса-да, норасмий далиллар шуни к̲рсатадики, маҳалла в